Улс төр судлал

Доктор Эрнесто Рафаэл Гавара дэ ла Сэрна (Dr. Ernesto Rafael Guevara de la Serna) (1928 оны 6 сарын 14 – 1967 оны 10 сарын 9) нь Чэ Гавара (Che Guevara) буюу эл Чэ (el Che) эсвэл зүгээр л Чэ (Che) нэрээр алдаршсан, Аргентинд төрсөн, Марксист үзэлтэй, зүүнийг баримтлагч хувьсгалч, Кубын коммунист дэглэмийн удирдагч, эмч мэргэжилтэй, улс төрийн зүтгэлтэн байв. Дэлгэрэнгүй»

Бидний тэмцлийн амжилтыг илтгэсэн тэртээх таван жилийн өмнө, агуу Америк орон боолчлолоос Ангижрах Эрх чөлөөний Тунхаглалд гарын үсэг зурсан билээ. Агуу хүчирхэг Америкийн бэлэг тэмдэг төдий сүүмийх сүүдэр дор одоо бид зогсоцгоож байна. Шударга бусын дөлөнд төөнөгдөн тарчилсан сая сая боолчуудын хувьд энэхүү тунхаглал нь итгэл найдварын зулыг асааж , аз жаргалын гэрлийг авчирсан юм.

 Дэлгэрэнгүй»

Хууль тогтоох байгууллагад аль нэг хүчин олонхийн санал авахгүй бол засгийн газрыг эвсэж байгуулах шаардлага тулгардаг билээ. Манай орны хувьд 2004 оны УИХ-ын сонгуулиар эвслийн засгийн газар бүрдэх нөхцөл бий болсон нь Монгол улсын улс төрийн түүхэнд огт тохиолдож байгаагүй хэрэг болов.  Дэлгэрэнгүй»

PR-ийн хамгийн хорлонтой аргуудын нэг бол золигт гаргах явдал юм. Мөн “бод шидэх” гэж нэрлэх нь бий. Энэ нь хэн нэгэн нөлөө бүхий хүний өмнөөс аль нэг сул доройг золиосолж нэр хүнд байр суурийг гь хэвээр үлдээдэг арга юм.  Дэлгэрэнгүй»

Ер нь PR улс төрийн салбарт амжилт гаргах арга замыг нээж өгдөг төдийгүй ялалтанд хүргэдэг, улс төрч, нам, бүлэглэлийг эерэгээр ойлгуулахад чиглэгдсэн, төлөвлөгөөтэй зохион байгуулагдсан сурталчилгаа төдийгүй шинжлэх ухаан урлагийн тогтолцоо Дэлгэрэнгүй»

Сталин харин Хүйтэн дайны эхлэлийг Черчилль тавьсан гэж эргэлзээгүй батлаж байсан. 1946.03.05-д түүнийг хэлсэн үгэндээ хүйтэн дайныг зарласан гэдэг. “ Оросын баатарлаг ард түмэн, миний дайчин анд, нөхөр Маршалл Сталиныг би гүнээ хүндэтгэж бахархаж байна… Өрнөдийн ардчилал дээр улааны аюул нөмөрлөө… Балтийн тэнгисээс Адриатын тэнгис, Триест хүртэл европ тив дээгүүр Төмөр хөшиг татагдлаа. Төв болон дорнод Европын эртний улсуудын нийслэл тэр хөшигний цаана орлоо… Коммунистуудын 5-р цуваа Христосын соёл иргэншилд улам бүр аюул занал учруулж байна. ..” гэж хэлээд англи хэлт ертөнцийн түүхэн нийтлэг өв болох эрх чөлөөний агуу их зарчим, хүний эрхийг хамгаалахыг Черчилль уриалжээ.  Дэлгэрэнгүй»

Хүйтэн дайны эхлэл ба иргэний эрх чөлөөний хөдөлгөөн (1945-1964) Дэлхийн II дайны дараа АНУ дэлхийн хамгийн хүчирхэг хоёр гүрний нэг болж гарч ирсэн. 1945 оны 12 сарын 4- нд АНУ-ын сенат НҮБ-ийн үйл ажиллагаанд тус улс оролцохыг зөвшөөрснөөр уламжлалт изоляционизмээс салж олон улсын ажиллагаанд илүү оролцох эхлэл тавигдсан билээ. Америкийн Нэгдсэн Улсын дайны дараахь үеийг олон улсын хэмжээнд хүйтэн дайны эхлэлийн он жилүүд байсан гэж тодорхойлдог.  Дэлгэрэнгүй»

“Хүйтэн дайн” дараа бүрдсэн ертөнцөд даяар бодлого нь түүхэнд анх удаагаа олон туйлт шинжтэй болж, үүнийхээ зэрэгцээ олон соёл иргэншлийн харилцамжийг харгалзах болов.  Дэлгэрэнгүй»

2008 оны сонгууль шинэчлэгдсэн хуулийн дагуу явагдана. Сонгуулийн хуулийн өөрчлөлтийг та мэдэж байгаа юу? Сонгууль өгөхөд бэлтгэгдэж чадаж байна уу? Үндсэн хуулийн дагуу сонгох эрхээ бид 2008 оны сонгуулиар хэрхэн эдлэх вэ?  Дэлгэрэнгүй»

Монгол дахь улстөрийн намууд Монголд улстөрийн нам байгуулагдсан цагаас хойш эдүгээ хүртэлх 85 жилийг туулсан. Энэ бол улстөрийн нам жинхэнэ утгаараа улстөрийн системийн бүрэлдэхүүн болж иргэдийн улстөрийн санаа бодлыг илэрхийлэх, нэгтгэх, хэрэгжүүлэх механизмуудыг гажуудуулахгүйгээр улстөрийн систем эрүүл төлөвших хангалттай хугацаа. Гэвч Монгол дахь намын уламжлал тийм ч дардан байсангүй. Эхний үед нэг нам дарангуйлсан ардчилсан бус тогтолцоо 70 гаруй жил ноёрхож байсан бөгөөд цорын ганц МАХН хэмээх улстөрийн байгууллага төрийн захиргааны төдийгүй нийгмийн амьдралын бүхий л хүрээнд өөрийн нэгж төлөөллийн байгууллагаа байгуулж төрийн аппаратаас ч илүү бэхжиж байсан юм. Удаах үе нь 1990 оны ардчилсан хөдөлгөөний ялалтын үр болж олон намууд байгуулагдаж, чөлөөтэй өрсөлдөх болсон өнөө үе болно. Намын түүхийн дээрх үе шатуудыг улстөрийн дэглэмийн хүрээнд шууд харьцуулах боломжгүй ч зарим нэг шинж болох намуудын бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны хувьд адил төсөөтэй шинжүүд харагдаж байгааг үгүйсгэхгүй байх. Авторитари дэглэмийн үед МАХН-ыг улс орон даяар магтан дуулж, Үндсэн хууль болон бусад хуулиндаа “…төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч хүч бол бүхнийг ялагч Марксист-Ленинист онолыг үйл ажиллагаандаа удирдлага болгодог МАХН мөн” [БНМАУ-ын Үндсэн Хууль. 1962, оршил] гэж тунхагласан байдаг. Иргэдийн хувьд намд элсэх шалгуур өндөр учир нийгмийн сэтгэл зүйд нам хэмээх байгууллагын гишүүн болсноор дарга болдог, амьдралаа сайжруулдаг, хүмүүст хүндлүүлэх хувь тохионо гэсэн хандлага хүчтэй байсан. Энэ үед МАХН нийгмийн бүхий л хүрээг хяналтандаа байлгаж хөрөнгө санхүү, боловсон хүчний бодлогоор сайтар бэхжиж чадсан. Харин 1990 онд нийгэм-улстөрийн бүхий л үйл явц нээлттэй ил тод болохын зэрэгцээ анхны ардчилсан хууль болох “Улстөрийн намуудын тухай хууль”-ийг 1990 оны тавдугаар сард АИХ баталснаар шинээр улстөрийн намууд байгуулах эрхзүйн орчин бүрдсэн юм. Энэ цагаас хойш эдүгээ 30 гаруй улстөрийн нам байгуулагдсан ч улстөрийн өрсөлдөөний дунд нэгдэн нийлэх болон задрах үйл явцын дүнд одоогоор 21 улс төрийн нам Монгол Улсын Дээд Шүүхэд бүртгэлтэй байна. Хуулийн этгээдийн хувьд хүчинтэй эдгээр намуудаас иргэдийн улстөрийн сонирхлыг илэрхийлж, нэгтгэж, хэрэгжүүлж чадах, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн нам цөөхөн байна. Судлаачид манай орныг “олон намын тогтолцоотой” ардчилсан улс гэж дүгнэдэг. Үүнд, Доктор Тодд Лэндмэн 2005. “State of democracy in Mongolia”, Fritz (2002) Mongolia: Dependent Democratization, S.Fish (1998) ‘Mongolia: Democracy without Prerequisites’, Б.Дэлгэрмаа (1997) “Улстөр судлал”, А.Цанжид (1996), (1999) “Улстөрийн шинжлэх ухаан”, М.Энхсайхан (1996) “Орчин үеийн улстөрийн нам”, Д.Болд-Эрдэнэ (2000) “Монголын улстөрийн нам, намын системийн төлөвшлийн асуудал”, Ц.Ганболд. (2001) “Улстөрийн шинжлэх ухаан” зэрэг олон судлаач намын системийн ангилах хуучирсан аргыг ашиглаж нэг намын, хоёр намын, олон намын систем гэж хувааж, шууд хуулбарлан хэрэглэж байна.* Гэвч өнгөрсөн 15 жилийн хугацаанд улстөрийн тавцан дахь байр сууриа тогтвортой хадгалж, 1992, 1996, 2000, 2004 онуудын парламентад тодорхой суудал авч, бодит засгийн эрхийг 2-3 нам ээлжлэн барьж байна. Гэвч засаглагч намуудын бодит хандлагаас харахад нэг нам ноёрхсон улстөрийн дэглэмд шилжиж байгаа нь тодорхой байна. Орчин үеийн улстөрийн шинжлэх ухааны онол, үзэл баримтлал болон дэлхий нийтийн хандлагаас ажиглахад намын системийг ангилахдаа бүртгэлтэй болон парламентанд суудал авсан намуудын тоогоор бус бодит засгийн эрхэнд буй намууд хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагаагаар тодорхойлох боломжтой. Судлаач Ж.Сартори, М.Дюверже, Alan Ware** нар энэ үзэл баримтлалын голлох төлөөлөгчид юм. Өнгөрсөн хугацаанд намууд, мөн намын систем бүрэн төлөвшиж чадаагүй ч, өнөөдөр тулгарж буй бодит бэрхшээл нь Монголын нам, намын системийн төлөвшлийн үйл явцад хүчтэйгээр нөлөөлж байгаа нь илэрхий. Тодруулбал, Монгол дахь улстөрийн намуудын төлөвшилд сөргөөр нөлөөлж буй хэд хэдэн хүчин зүйлс байна. Үүнд: эрхзүйн орчин хангалттай бүрдээгүй, намууд үзэл суртлаа тогтож амжаагүй, дотооддоо нээлттэй бус ардчилалгүй байгаа, нам бүр харизматик лидерүүд дагсан бүлэглэл, намуудын үйл ажиллагаа нь бие биеэ үгүйсгэсэн зэрэг болно. Эдгээр нийтлэг дүр төрх нь улмаар хоёр намын систем тогтох үйл явцаас халтирч нэг нам ноёрхсон дэглэм тогтоход түлхэж байгааг нуух аргагүй. Тодорхой хэлэхэд судлаачдын зүгээс өнөөгийн Монголын намууд дотооддоо ардчилалгүй, харилцаа, хамтын ажиллагаа сул, улмаар намын системийн төлөвшил нь нэг нам ноёрхож, “дагуул” жижиг намуудтай системд шилжээд байна. Ноёрхогч нам нь орчин үеийн МАХН, сөрөг хүчин гэгдэх бусад нам нь анх л МАХН-ын эсрэг байгуулагдсан бусад шинэ нам болоод хувирчээ. Харин манай улстөр судлаачид хоёр намын систем төлөвших хандлага өндөр байна. Хоёр намын систем нь манай орны улстөрийн системд илүү тохиромжтой гэж дүгнэж байдаг. Чухамдаа намууд дотооддоо ардчиллын суурь үнэлэмжүүдийг мөрдөж, хоорондоо шудрага өрсөлдөж, зөв төлөвшсөн бол хоёр намын системд шилжих амархан, бас ч зөв байсан нь гарцаагүй. Гэвч намууд төлөвших гэж бүдчсээр байтал нэг намд эрх мэдэл бүрэн төвлөрч, намын системийн хөгжилд гажуудал ирээд байгааг бид харж байна. Их эвслийн Засгийн газар Сонгуульд өрсөлдөж, парламентад аль олон суудал авсан нам нь засгийн газраа байгуулдаг ардчилсан зарчим байдаг. Гэвч үнэндээ энэхүү зарчим нь угтаа улстөрийн намд эрх мэдлийг төвлөрүүлэх үндсэн хөшүүрэг болдог. 1992 оноос эхлэн дөрвөн удаагийн ардчилсан сонгуульд МАХН хоёр удаа (1992-1996, 2000-2004), Ардчиллын төлөөх намууд нэг удаа хамтарч (1996-2000), 2004 оноос эхлэн анхны “Их эвсэл”-ийн (МАХН болон АН, ИЗ-БНН-уудын хамтарсан) Засгийн газраа байгуулж ажиллаж байна. МАХН болон ардчиллын төлөөх жижиг намууд хамтарч “Их эвслийн” Засгийн газар байгуулж байгаа нь бидний хувьд анхны тохиолдол. Гэхдээ анхны юм бүхэнд алдаа байдаг гэдэг үгээр бүхнийг зөвтгөж хараахан болохгүй. Гэтэл Монгол Улсын Үндсэн хуулиас хүчин чадалтай “Зөвшилцөл” 1, 2, 3, 4 баримт бичгүүдийг намууд хамтран хийж, баталж үйл ажилагаандаа мөрдлөг болгож байна. Мөн эрх баригч намуудад таалагдахгүй байгаа хууль тогтоомжийг өөрсдөдөө тааруулж баталж байна. Үүний хамгийн сүүлийн жишээнд 2005 оны нэгдүгээр сарын 26-нд баталсан “Улстөрийн намын тухай хууль”-ийг хэлж болно. [http://www.parl.gov.mn, 2005]. Энэ хууль батлагдсан даруйдаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч найман заалтад тавьсан хэсэгчилсэн хориг болон жижиг намуудын шүүмжлэлд өртсөн. 2005 оны хоёрдугаар сарын 17-нд УИХ дахин хэлэлцэж уг хуулийн 9.3.6, 10.1.4. заалтуудыг хүчингүй болсонд тооцож, 13.9, заалтыг нэмэж, 21.2, 23.2. заалтуудыг өөрчлөн найруулсан байна. [Улстөрийн намын тухай хууль. 2005] Ардчилсан эрхзүйт төрийн үзэл санаа бол хуулийн хүрээнд төрийн бүхий л үйл ажиллагаа зохицуулагдах байтал манай засаглагч намууд өөртөө тааруулж хуулийг өөрчилдөг ардчилсан бус жишиг тогтоод байна. Одоогоор парламентад улстөрийн таван нам суудалтай ч, аль ч нам нь олонхи буюу 39 ба түүнээс дээш суудал аваагүй юм. Ийм нөхцөл байдал нь намуудыг хамтран засгийн газраа байгуулах боломж олгосон. 2004 онд 36 суудалтай МАХН, 34 суудалтай “Эх орон-Ардчилал” эвслүүд хавсран засгийн газар байгуулж ажилласан ч, Эх орон-Ардчилал эсвлийг бүрдүүлж байсан АН, Эх орон МАШСН, ИЗ-БНН намууд задарсан. Харин гурван нам /МАХН, АН, ИЗ-БНН/-уудын засгийн газар ажиллаж байгаа ч, хүчтэй сөрөг хүчингүй парламент болоод байна. Хэдий парламентад хоёр нам /Эх орон нам, МБНН/-ууд болон бие даан нэр дэвшигчид буй ч бодлогын төвшинд үйл ажиллагаа хянах, нөлөөлөх боломж байхгүй байна. МАХН ноёрхогч нам болох нь Ардчилсан бус коммунист тогтолцооны үед дангаар засаглаж байсан МАХН, өнөөгийн олон намтай, чөлөөт сонгуультай, ардчилсан нийгэмд ч бас л ноёрхож байна. Монголд ноёрхогч нам тогтсноор төрийн бодлого дахь нэг намын ноёрхол тогтож, улстөрийн эрс ялгаатай болон үл ялгагдах өрсөлдөөний үр дүн нь ардчиллын ололт, үнэлэмжийг буурч байна. Ноёрхогч намын онолын хүрээнд дээр өгүүлсэн ноёрхогч намын шинжүүд МАХН-д бүрэн илэрч байна. Үүнд, нам дотроо альтернатив үзэл санааг /фракци/ дэмждэггүй, харизматик лидерийг шүтсэн, дотооддоо ардчилсан төвлөрлийг баримталсан, төрийн санаачлагыг боогдуулах, бодлогын шинэчлэлд саад болох, өөртөө төвлөрсөн үйл байдлыг тэтгэх, улстөрийн эрх мэдлээс зарим намуудыг хасах, намуудын дунд өрсөлдөөнгүй өрсөлдөөнийг зохион байгуулах, сонгуулийг хуулийг ноцтойгоор зөрчих зэрэг болно. Мөн сонгогчдын сэтгэлзүйд “ард түмний сонголт”, “зөвшилцөл” хэмээх уран гоё үгсээр хууран намд эрх мэдэл хэт төвлөрүүлж, төрийн эрх мэдлийг нэг нам улиран барьж, үүнийг төрийн тогтвортой байдал, төрийн бодлогын залгамж чанар алдагдахгүй, шударга өрсөлдөөн, ард түмний сонголтыг хүндэтгэх, улс орны эдийн засгийг аврах нэрийн дор төрийн удирдлагын тохироо хийж (улстөрийн манипуляци), эрх баригч нам олигархиудыг тойрсон эдийн засаг, улс төрийн бүлэглэлүүдээс бүрдэж байна. Өнөөдөр ноёрхогч нам бэхжихэд МАХН-ын уламжлал, МАХН ба бусад намын харилцаа, хамтын ажиллагаа, МАХН-д хэдий нь тогтсон хошуучлалын зарчмууд, нам доторхи ардчилсан төвлөрөл, гишүүд, дэмжигчдийн туйлшрал ба намчирхах үзэл зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлж байна. Эдгээр хүчин зүйлсийг тодруулъя. Намын уламжлал: Манай төрт ёсны түүхийн арвин баялаг уламжлалтай ч, улстөрийн намын үүсэл, хөгжил, улстөрийн системд эзлэх байр суурийг харьцангуй сүүл үеэс буюу ХХ зууны эхнээс судалж үзэх нь гарцаагүй. Анх 1920 оны зургадугаар сарын 25-нд Консулын болон Хүрээний бүлгэмүүд нэгдэж МАН /Монгол Ардын Нам/ -ыг байгуулсан. Улмаар улстөрийн нам хэмээх институтыг өрнөдийн сонгодог улстөрийн намын бүтэц, зохион байгуулалтыг хадгалсан улстөрийн байгууллага болгож төлөвшүүлсэн. МАН-ын төлөвшилд тухайн үеийн Оросын коммунист намын хүчтэй нөлөөлж МАХН гэж нэрээ сольж зүүний намын хэв шинжийг бүрэн хадгалсан нам болж хувирсан бөгөөд тус нам 70 гаруй жилийн турш төрийн эрхийг барьж байлаа. Энэ үеийн Оросын болон бусад коммунист орнуудын ижил төрийн бюрократи тогтолцооноос өргөн нүсэр аппаратай байжээ. Өөрөөр хэлбэл, засаг захиргааны нэгж тус бүрт өөрийн салбар байгууллагаа байгуулахын зэрэгцээ аж ахуйн нэгж, соёлын байгууллагуудад “намын үүр” гэсэн нэмэлт нэгжийг хүртэл байгуулсан. Энэ үеийн намын салбар байгууллага нь аж ахуйн нэгж байгууллагуудад /эмнэлэг, сургууль, үйлдвэр г.м/ болон орон нутгийн засаг захиргаанд удирдлагыг бодлогыг хэрэгжүүлэх, хүний нөөцийг төлөвлөх, хурал цуглаан зохион байгуулах зэрэг томоохон ажлуудыг эрхлэн гүйцэтгэж байв. Мөн Үндсэн хууль болон бусад хуулинд төр, нийгмийг удирдан жолоодох цорын ганц хүч… хэмээн тунхаглаж, нийгмийн харилцаанд МАХН-ын эзлэх байр суурь хүчтэй байсан бөгөөд иргэдийн дунд нам элсэн том шалгууртайгаар нийгэмд өөрсдийн статусаа тодорхойлж, МАХН-ыг магтан дуулах, бусдад сурталчилах нь иргэний үүрэг байв. МАХН ба бусад намын харилцаа, хамтын ажиллагаа: Намуудын харилцаа, хамтын ажиллагааг ардчилсан тогтолцоонд шилжиж эхлэн олон намууд байгуулагдсан үеэс нарийвчлан судлах учиртай. 1990 онд улстөрийн олон хөдөлгөөнүүдээс олон жижиг намууд үүссэж зохион байгуулагдсан. Ардчиллын эхэн үед намууд жижиг, үйл ажиллагааны туршлага хомс, боловсон хүчин хомс, хөрөнгө санхүүгийн эх үүсвэр байхгүй байхад МАХН ганцаараа бүх нийтийн хөдөлмөр болох “субботник”-аар бүтээн байгуулсан барилга байгууламжууд, хөрөнгө санхүү болон коммунизмын үед бэлдсэн боловсон хүчний бодлогоо хадгалж үлдэж чадсан. Эндээс харахад Монголын ардчилал гарааны тэгш бус нөхцөлтэйгөөр эхэлжээ гэж дүгнэж болно. Улмаар энэхүү тэгш бус байдал нь шинээр байгуулагдсан жижиг намуудыг “МАХН-ын эсрэг байгуулагдсан ардчиллын төлөөх намууд” гэж нэрлэхэд хүргэсэн байна. Угаас ноёрхогч нам нь бусад намаа үгүйсгэж ирсэн бөгөөд сөрөг хүчний намуудын харилцаа хамтын ажиллагааг тодотгон авч үзэх нэг хөшүүрэг бол намуудын нэгдэх, задрах, мөн сонгуульд эвсэл байгуулан оролцох зэрэг үйл ажиллагаа юм. Монголын намуудын харилцаа, хамтын ажиллагаа парламентын дотор, болон гадна, холимог хэмээх гурван хүрээгээр ангилж болно. Парламентын доторхи намуудын харилцаа, хамтын ажиллагааг УИХ-д суудал авсан намуудаар хязгаарлаж байхад парламентын гадна харилцаад парламентад суудалгүй намууд хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагаагаар илэрнэ. Харилцааны холимог хэв маяг нь парламентад суудалтай болон суудалгүй намуудын харилцаагаар тодорхойлогдоно. Манай намууд хооронд харилцааны олон хэв маягууд холилдож байдаг. Тухайлбал, зөвшилцийн засгийн газарт намууд хамтарч ажиллаж байсан хэрнээ, сөрөг хүчнүүдтэйгээ (парламентад суудалгүй нам, улстөрийн хөдөлгөөн) хамтран жагсаал цуглаан зохион байгуулдаг. 2004 оны Эвслийн засгийн газрийг эс тооцвол ноёрхогч нам нь бусад намтай хамтарч ажиллаж байсан туршлага хомс гэж хэлж болно. Харин МАХН нь Монголын Ардын Нам /МАН/, Монголын ажилчны Нам /МАжН/, Монголын Ардчилсан Социалист Нам /МАСН/-уудыг өөртөө нэгтгэсэн гэдэг боловч МУ-ын Дээд Шүүхийн бүртгэлээс албан ёсоор хасалт хийлгээгүй байна.[МУ-ын Дээд Шүүхийн бүртгэл. 2005, 8 сар] МАХН болон бусад намын хооронд бие биеэ үгүйсгэсэн харилцаа давамгайлж байна. МАХН-ын болон Ардчиллын төлөөх намууд хоёулаа нам засгийн эрхийг авсны дараа “манай засгийн газар юу ч байхгүй өртэй байхад нь авч өдий зэрэгтэй болгож байна. Энэ бол манай засгийн газрын ажил” гэдэг мессежийг ард түмэнд цацдаг. Энэ нь иргэдийн сэтгэлзүйд хүчтэй очдог бөгөөд сонгогчдын дунд “манай нам сайн, танай нам муу” гэсэн хагалж бутаргах, сонгогчдыг хоёр туйлд хуваах улстөрийн манипуляцийг хийдэг. 2004 оны УИХ-ын сонгуулийн дүн аль нэг намд дангаар засгийн эрх барих боломж олгоогүй учир МАХН болон Эх орон-Ардчилал эвслийн хамтарсан “ИХ ЭВСЭЛ”-ийн засгийн газар байгуулагдсан. Их эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлж буй намууд өөрсдийн мөрийн хөтөлбөрийн гол гол зүйлсээ хэрэгжүүлэхийн тулд харилцан буулт хийх байр суурь баримталж байна. Энэ харилцаа түр зуурын шинжтэй болно. Тухайлбал, Эх орон ардчилал эвслийн “Хүүхдийн мөнгө”, “40000 айлын орон сууц”, МАХН-ын “Шинэ гэр бүлийн 500000”, “Шинэ хүүхдийн 100000” зэрэг амлалтуудын дундын хувилбарыг боловсруулж хэрэгжүүлж байна. Гэвч МАХН хүчтэй нөлөөлөл, “Эх орон-Ардчилал” эвслийг бүрдүүлж байсан намуудын дотоод хямрал зэрэг нь МАХН-д засгийн эрх барих том боломжийг олгоод байна. Энэ тохиолдол нь дээрх өгүүлснээр хоёр намын систем рүү шилжиж буй улс заримдаа ноёрхогч намыг төрүүлж хоёрдогч нам нь иргэдийн итгэлийг алдаж, гутамшигт байдалд ордгийн жишээ энэ юм. Одоогоор эрх баригч нам (МАХН)-тай өрсөлдөж чадах улстөрийн хүчин байхгүй болсон бөгөөд “барьцаалагдсан засгийн газар ” гэж нэрлэж болно. 1996-2000 оны “Ардчилсан Холбоо” эвсэл дөрвөн удаа засгийн газраа огцруулсан нь МАХН-ын нөлөө байсан бөгөөд өнөөдөр ардчиллынханд ”засгийн газраа нураадаг нам” гэсэн цолыг ард түмэн өгсөн. МАХН-ын дотоод ардчилал: Намын дотоод ардчиллыг хааж байдаг хоёр үндсэн шинж МАХН-д хамгийн хүчтэйгээр хадгалагдаж байдаг. МАХН нь харизматик лидерээр удирдуулж, ардчилсан төвлөрлийг хэт шүтэж байгаа явдал юм. Энэхүү хоёр шинж бол улстөрийн намыг ардчилсан бус болгож байдаг хамгийн аюултай удирдлага болон зохион байгуулалтын шинжүүд юм.*** Мөн энэ нам нь дотоод ардчиллыг тодорхойлоход туслах хүчин зүйлс болох нам доторхи жендерийн квот, нэр дэвшүүлэх үйл явц [Julie Ballington.,2004], шийдвэр гаргах процесс, санхүүгийн үйл ажиллагаа [Gerelt-Od.E.,2004.] зэргийг ардчилсан үнэлэмжид тулгуурлаж нэн даруй шийдвэрлэх хэрэгтэй байна. Үнэндээ нам ардчилалгүй байхад намын гишүүд, идэвхитнүүдийн сул дорой, ноомой байдалтай шууд холбоотой бөгөөд аль 19 зуунд судлаач R.Michels ‘Улс төрийн нам’ зохиолдоо oligahical iron law-ийн үзэл санаанд тусгаж байсан. Улстөрийн намуудын хувьд дотооддоо ардчиллыг бэхжүүлж байдаг нэгэн шинж бол альтернатив сонирхлыг илэрхийлэгч фракцыг дэмжсэн бодлогыг нам дотроо нээлттэй болгохоор хуульчилах ёстой. Гэтэл фракцийн аливаа үйл явцыг дэмжих биш харин нухчин дарж буй нь нам доторхи шинэлэг үзэл санааг хааж байна. Жишээ нь МАХН-ын доторхи 2004 онд гарч ирсэн “Шударга ёс” бүлэг болон намын нарийн бичгийн дарга асан Энхтүвшингийн фракцийг хэлж болно. Шинжээчид намын доторхи өрсөлдөөний альтернатив эх үүсвэрийг баталгаажуулах хэрэгтэй үздэг Мөн нам дотор лидерийн дарангуйлал тогтохоос сэргийлж удирдах дээд байгууллагын сонгуулийг хоёр жил тутам хэсэгчилсэн байдлаар дахин сонгож чадвал намыг дотоод ардчилалтай болгох чухал хөшүүрэг болох юм. Судлаач Д.Ганхуяг, Доржсүрэн нар ”Монгол дахь ардчилал: сорилт ба боломж” үндэсний бага хуралд тавьсан илтгэлдээ “…МАХН төр, бизнес, намын боловсон хүчний нөөцийг нэг дор зангидсан хүчирхэг эрх мэдлийн нам болсон” [Ц.Ганхуяг. Н.Доржсүрэн. 2005] гэж өгүүлжээ. Эрх баригч нам болох МАХН нь хатуу дэг журамтай, намын доторхи албан тушаалын статус бат бөх байдаг, удирдагчын байр суурьт харш аливаа үзэл санааг дэлгэрүүлдэггүй, үзэл санааны биш эрх ашгийн фракцийг дагсан бүлэглэлүүдтэй, намын дүрэмдээ бюрократи тогтолцоог хатуу мөрдсөн ардчилсан бус нам болж хувираад байна. Намын гишүүд, дэмжигчид ба улстөрийн соёл: МАХН-ын дангаар засаглаж байсан 1990 оноос өмнөх үед намд элсэх нь иргэний нэр төрийн хэрэг байсан бөгөөд намын гишүүн хүн үзэл суртлыг дэлгэрүүлэх, нам-засгийн үйл хэрэгт гар бие оролцох, олон нийтэд сайн үлгэр дуурайлал үзүүлэх, намд гишүүний татвар төлөх зэрэг үүргүүдийг гүйцэтгэж байв. Харин өнөөдөр МАХН-ын дүрмийн 3.2-т намын гишүүн нь намын анхан шатны аль нэг байгууллагад харъяалагдаж, тvvний vйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцон намын мөрийн хөтөлбөр, бодлогыг сурталчлах, хэрэгжvvлэх, намын дvрмийг биелvvлэх; намын эгнээ, дэмжигчдийн хvрээг өргөтгөхөд санаачилга гаргах; төрийн аливаа сонгуульд МАХН-ын мөрийн хөтөлбөр, нэр дэвшигчийг сурталчлах; намын эрх ашигт vл нийцэх улс төрийн аливаа vйл ажиллагааг дэмжихгvй байх, намын нэр хvнд, эв нэгдлийг хамгаалах; гишvvний татварыг тогтоосон хугацаанд өгөх, хандив өргөх, намын хэвлэл захиалах зэргээр намын сан, хөмрөгийг арвижуулахад идэвхи санаачилга гаргах, намын бvх шатны сонгуульт албан тушаалтан нь намын бодлого, vйл ажиллагааг олон нийтэд сурталчлах, намын гишvvд, дэмжигчдийн мэдлэг боловсролыг дээшлvvлэхэд туслах, намын байгууллагыг бэхжvvлэх, сан хөмрөгийг аривжуулахад туслалцаа vзvvлэх vvрэгтэйг тус тус тодорхой зааж өгсөн байдаг. [МАХН-ын дүрэм. 2005: 8] МАХН-ын гишүүдэд улстөрийн идэвхитэй оролцоо байхгүй. Гэсэн хэрнээ намын зүгээс гишүүнчлэлийн бодлогод хатуу анхаарч нарийвчилсан бүртгэлийг тогтмол хийдэг онцлогтой. Магадгүй зарим судлаачид улстөрийн соёлтой, ухаалаг сонголт хийж чаддаг гэж дүгнэж болох юм. Хууль тогтоох дээд байгууллагад сонгогдох хүн хуулиа зөрчдөг, сонгогчдыг шууд ба шууд бусаар саналыг худалдаж авдаг, өөрсдийгөө төрийн өндөр албанд заяагдсан хүн гэж зарладаг нэр дэвшигчдийг бид сонгодог. Энэ бол ард түмний саналыг авахын тулд ард түмнийг басамжилж, доромжилж байгаа үйлдэл. Ихэнхи сонгогчид үүнийг мэдснээр байж өөр хүн байхгүй юм чинь гэсэн хүлцэнгүй байр суурьтай байдаг. Сонгогчдын ноомой, сул байдал нь намыг ардчилалгүй болгодог гэдэг дүгнэлтийг Германы судлаач Р.Михельс 19-р зуунд гарж байсан. Монголд өнөөдөр ч сонгосон төлөөлөгчтэйгөө ч тухтай уулзаж, үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлж чадахгүй, ардчилсан үнэт зүйл төлөвшиж чадаагүй, улстөрийн байр сууриа ч цэгцтэй илэрхийлж чадах сонгогч ховор байна. Манай сонгогчид хатуу чанга удирддагчийг хүсэн хүлээдэг болохыг Зүүн Азид явуулсан судалгаагаар өндөр байгааг нотлогдоод байна. [Зүүн Азийн Барометр. 2005: 109] Монголчуудын сэтгэлгээнд намын гишүүн хүн илүү сайн ажил хийж, бусдаас сайхан амьдардаг жишиг тогтоод удаж байна. Үүнийг коммунизмын үед В.И.Ленин “зүүний нялхасын өвчин” гэж тодорхойлж байсан. Гэвч энэхүү өвчин коммунист намыг дарангуйлагч нам болгосон, мөн коммунизм задран унахад нөлөөлсөн үндсэн хүчин зүйл. Эдүгээ энэ нялхасын өвчин нийгмийн дээд давхраа, номенклатуруудын дунд даамжраад “мөнгөтэй болохыг хүсэгчдийн бүлэглэл”, жирийн сонгогчдын төвшинд “улс төрийн хийрхэл” болж хувираад байна. Албан бус мэдээгээр манай насанд хүрсэн иргэдийн бараг бүгдээрээ намын гишүүний үнэмлэхтэй. Ц.Ганхуяг “Монгол дахь ардчилал: сорилт, боломж” үндэсний бага хуралд тавьсан итгэлтдээ “Зүүн Азийн Барометр” судалгааны дүнгээс харахад өнөөгийн Монголын иргэдийн ихэнх нь ардчиллыг дэглэмийнх нь хувьд дэмждэг боловч авторитар хэм хэмжээ, үйл явцыг ардчиллаас илүүд үздэг, хатуу чанга удирдагч, удирдлагын ардчилсан бус хэв маяг, арга барилыг дэмжиж байна. Өөрөөр хэлбэл дундаж монгол хүн тогтсон үзэл бодол, итгэл үнэмшил бараг байхгүй, үнэт зүйлсийн хэт холимог системтэй, үлэмж зөрчилтэй, өөрийнхөө үзэл бодол, эрх ашгийг хамгаалах ойлголт төлөвшөөгүй болохыг тодорхойлсон. Урьд МАХН-ын гишүүнчлэлийн бодлого маш хатуу байсан нь жирийн иргэдийн дунд намд элсэх эрэлтийг ихэсгэсэн бөгөөд ардчилалд шилжиж олон намууд байгуулагдахад үед эрх баригч намаас олон гишүүд гарсан ч, нялхсын өвчнөөр өвчилсөн дундаж ангийхнаар эгнээгээ шинэчилэх боломж олгожээ. Сонирхолтой нь өнөөгийн ардчилал руу шилжиж буй пост-коммунист орнуудын хуучин эрх баригч намуудаас гишүүнчлэлийн тоогоо хадгалж үлдсэн, бүр нэмэгдсэн нам бол цорын ганц нам бол Монголын МАХН болоод байна. Үүний шалтгаан нь ердөө л дээрхи “нялхасын өвчин” юм. 1990 оноос хойшхи парламентын болон ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-ын авсан саналаас харахад нийт сонгогчдын 50 гаруй хувийн төлөөллийн авч иржээ. Сөрөг хүчин ба жижиг намууд Сөрөг хүчний намуудын үүсэл, хөгжил, төлөвшил нь 1990 оноос хойшхи олон намуудын түүхтэй холбоотой. Монгол дахь улстөрийн жижиг нам төлөвшиж, улстөрийн системд тогтвортой байр сууриа олоход гарааны тэгш бус байдал хүчтэй нөлөөлснийг дээр өгүүлсэн. Өөрөөр хэлбэл, жижиг намуудын хувьд бэлтгэгдсэн хөрөнгө, боловсон хүчин байхгүй байсан. Монгол дахь жижиг намуудын үүслийг судлаач Фритц (2002). Mongolia: Dependent Democratization өгүүлэлдээ “…сөрөг хүчний бүлгүүд МАХН-ын жанжлалд сөрөн зогсож чадахуйц амьдрах чадвартай намын байгууллагуудыг бий болгох ажилд гараанаас эхлэх хэрэгтэй болсон юм” гэж өгүүлжээ. Мөн судлаач С Фиш (1998) ‘Mongolia: Democracy without Prerequisites’ өгүүлэлдээ сөрөг хүчний намуудын төлөвшлийг “1993-1996 оны хооронд тэд 21 аймагт төлөөллөө бий болгож, өөрийн байгууллагуудыг нэгтгэн, хүчтэй намуудын жижиг цогцыг бий болгосон нь Ардчилсан Холбоо Эвсэл болж 1996 оны Парламентын сонгуульд МАХН-ыг ялсан” дурдсан байна. . /Монгол дахь ардчиллын төлөв байдал урьдчилсан судалгаа. Доктор Тодд Лэндмэн Марко Ларицца Клэр МaкЭвой УБ., 2005 х-45/ 1990-1997 он хүртэл хугацаа жижиг намуудын идэвхитэй өсөлтийн үр байсан бөгөөд энэ хугацаанд олон намууд төрсөн, нийгмийн эрэлт хэрэгцээ ч хангалттай байжээ. Гэвч сөрөг хүчний намууд энэ цаг үеийн шинжтэй боломжийг ашиглаж чадаагүй бөгөөд үүнд нь МАХН-ын хүчтэй нөлөө, жижиг намуудын доторхи эрх мэдлийн өрсөлдөөн, хоорондоо болон дотроо зөрчилтэй байсан нь шууд нөлөөлсөн юм. Үүнийг Сантмарал сангийн судалгааны “маргааш сонгууль болвол та аль намд саналаа өгөх вэ?” гэсэн асуултанд хариулсан байдлаар намд итгэх итгэлийн графикаар тодорхойлогдоно. /Зураг 8-ыг хар./ Ноёрхогч намын зүгээс сонгуулийн хуулийг ашиглан жижиг намууддаа хөгжих боломжийг огт олгоогүй. Үүний үндэс нь сонгуулийн тогтолцоо. Монгол Улс сонгуулийн олон мандаттай /1992/ болон нэг мандаттай /1996, 2000, 2004/ можаритари сонгуулийг тогтолцоог парламентын сонгуульд ашиглаж ирсэн. Гэтэл энэ сонгуулийн тогтолцоо нь голлох 1-2 намуудад суудал олгодог хувилбар юм. Сонгуулийн тогтолцоо нь ерөнхийдөө санал хураалт явагдсны дараахи үр дүнг ашиглан суудал хуваарилах аргчилал бөгөөд улс орнуудын туршлагыг харж байхад олон намын тогтолцооны эхэн үед ихэвчлэн пропорциональ тогтолцоог ашигладаг. Монгол дахь жижиг намууд үндсэндээ МАХН-ын эсрэг үүссэн нэгэн блок бөгөөд лидерүүдийн улстөрийн сонирхол /амбиц/ ардчиллын үнэлэмж сул, бүтэц зохион байгуулалт хязгаарлагдмал, хөрөнгө, санхүүгийн хувьд бэхжиж чадаагүй байгаа нь улстөрийн тавцанд гарч чаддаггүй. Монгол дахь сөрөг хүчний намууд нэгдэж сонгуульд орсон үедээ ялалт байгуулдаг болохыг өнгөрсөн сонгуулиудын дүн харуулж байна. Тухайлбал, 1996 онд МҮАН, МСДН, МАжНН-ууд “Ардчилсан Холбоо” эвсэл, 2004 оны УИХ-ын сонгуульд АН, МАШСН, ИЗ-БНН-ууд “Эх орон-Ардчилал” эвслийг байгуулж УИХ-ын сонгуульд оролцсноор тодорхой амжилтад хүрч байсан. Харин эсрэгээрэээ сөрөг хүчний намууд дангаар сонгуульд өрсөлдөж байсан үедээ өөрсдийн санаа хуваадаг болохыг 1992, 2000 оны УИХ-ын сонгууль харуулж байна. Эндээс дүгнэхэд сөрөг хүчний намуудад итгэлтэй хамтын ажиллагаа үгүйлэгдэж байна. Тэд хамтарч чадснаар нэг намын ноёрхолыг задлах, улмаар хоёр намын систем төлөвшихөд тустай.

Ардчилал ба улстөрийн нам Ардчилал гэдэг бол ард түмэн өөрсдөө засгийн эрхийг барихыг хэлсэн ерөнхий ойлголт. Орчин үед ардчилал нь хүн төрөлхтөний нийтлэг хүлээн зөвшөөрдөг суурь үнэлэмж, үнэт зүйл болж тогтоод байна. Хэдийгээр бид хэл, соёл, бүс нутгийн ялгаатай орчинд амьдарцгаадаг ч, ард түмний төлөө үйлчилдэг, сайн төрд засаглагдахыг хүсдэг. Иймээс ард түмний төлөө үйлчилдэг төр засгийг ард түмэн өөсрдийн оролцоотойгоор байгуулахыг эрмэлзэж, оролдож ирсэн нь ардчилсан төр улс үүсэх нөхцөл бүрдсэн юм. Өнөөдөр ард түмэн засгийн эрхийг барих хамгийн оновчтой арга нь төлөөллийн ардчилал бөгөөд энэ нь ард түмэн өөрсдийн төлөө ажиллаж чадах итгэлтэй бүлэг хүмүүсээр дамжуулан засгийн эрхийг барилцаж байна. Судлаач Ларри Даймонд, Леонардо Морлино нар “Ардчиллын чанар” өгүүлэлдээ ардчилсан төрийн нэг шинж бол “нэгээс дээш тооны тулхтай улстөрийн намууд” гэж тодорхойлж байна. [Зүүн Азийн Барометр, 2005: 21] Энэ бол төлөөллийн ардчиллын бүтээгдэхүүн болох нам хэмээх үзэл бодлоороо нэгдсэн бүлэг хүмүүс юм. Гэвч ардчилал үүсч, хөгжих явцад улстөрийн нам болон ардчиллын талаар улстөрчид ялгаатай байр суурь баримталж байсныг харж болно. Тухайлбал, Жеймс Мэдисон “цэвэр ардчилал гэдэгт би цөөн тооны цугласан иргэд өөрсөддөө засгийн газраа томилдог нийгмийг ойлгож байна, бүгд найрамдах улс гэдэгт би төлөөллийн систем бүхий засаглалын хэлбэрийг ойлгож байна” гэж өгүүлж байжээ. [Роберт Даль. 2004: 19] Харин Америкийн анхны ерөнхийлөгч Ж.Вашингтон “нам бол ард түмний засгийг нураах бэлэн зэвсэг мөн” гэж дүгнэж байсан. Харин Америкийн ард түмэн тун удалгүй 1796 онд Холбоотны намын төлөөлөгч болох Жон Адамсыг ерөнхийлөгчөөрөө сонгож байв. [Micheal Nelson. 1996: 43] Харин улстөрийн нам нь 1960-аад оноос орчин үеийн шинжээ олж, төр нийгмийн холбох гүүр болсон. Улстөрийн нам бол засгийн эрхийг авахыг эрмэлзэж буй бүлэг хүмүүс бөгөөд ардчилал намуудад шудрага, тэгш, чөлөөтэй өрсөлдөх боломжийг олгосон. Ард нийтийн нээлттэй, чөлөөт, шудрага, өрсөлдөөнт сонгуулийн дүнд олонхийн санал авсан нам засгийн эрхийг барьж, цөөнх болсон нам хүчнүүд эрх баригч намын бодлого, үйл ажиллагааг хянадаг. Францын судлаач М.Дюверже, “ардчиллын хамгийн энгийн, хамгийн бодитой тодорхойлолт бол нээлттэй, чөлөөт сонгуулиар хэнээр удирдуулахаа сонгож буй дэглэмийг хэлнэ” хэмээн өгүүлсэн. Гэвч үнэндээ сонгуулийн үед бид төлөөлөгчдийг сонгохоос өмнө намыг сонгочихсон байдаг бөгөөд сонгогчид зөвхөн сонгуулийн өдөр энэ сонголтыг баталгаажуулдаг юм гэжээ. Нэг үгээр хэлбэл, сонгуулиас үл хамааран сонгогч иргэдийн улстөрийн байр суурь тогтвортой байдгийг харуулж байна. Ардчилсан сонгуулиар ялалт байгуулсан эрх баригч нам засаглалыг хэрэгжүүлж байхдаа эрх мэдлийн төвлөрлийг ашиглан өөрт байгаа давуу талаа хадгалж үлдэхийг эрмэлздэг нь нууц биш. Энэ тухай судлаач Жулейрмо O Доннилл “Төлөөллийн ардчилал” өгүүлэлдээ “…сонгуулийн өрсөлдөөн улстөр ба иргэний харьцангуй эрх чөлөө байдаг боловч сонгогдсныхоо дараа албан тушаалтнууд иргэдийн сонголтыг үл хайхран, эдгээр үйлдлийг төрийн бусад институтийн зүгээс бага хянаж, эрхзүйт төрийг хүндэтгэн үзэхгүй байх явдал илэрдэг байна” гэж “Төлөөллийн ардчилал” өгүүлэлдээ дурдаж байжээ.[Зүүн Азийн Барометр. 2005: 21] Ерөнхийдөө эрх баригч нам сөрөг хүчний намуудын мэдээлэл олж авах, жагсаал цуглаан зохион байгуулах, улстөрийн мэдэгдэл хийх, бодлогын бичиг баримтад саналаа өгөх зэрэг үйл ажиллагаанд хэсэгчилсэн болон бүхэлд нь хязгаарлалт тавьж эхэлдэг. Энэ тухай судлаач Роберт Даль хэлэхдээ: “полиархи ардчилсан институт нь улстөрийн болон хүнд суртлын дээдсүүд хоорондоо наймаа хийх гэсэн ардчилсан бус үйл явцыг үүсгэдэг” гэж тэмдэглэсэн байх юм. [Р.Даль. 2004: 100] Өөрөөр хэлбэл, ардчилсан төр улс дахь олон намууд, тэдгээрийн өрсөлдөөн, засгийн эрхийг авах тэмцэл тийм ч шударга, нээлттэй, ардчилсан байж чаддаггүй. Энэ нь магадгүй, ардчилал улстөрийн олон намууд оршин байхыг тэтгэдэг ч тэдгээрийн өрсөлдөөн, эрх мэдлийг хадгалах эрмэлзэл нь ардчиллын хөгжилд сөргөөр нөлөөлөх аюултай нь харагдаж байна. Мөн нийгмийн харилцааны обьектив хүчин зүйлд тулгуурласан баян ядуу, эзэн боол, эцэг эх, аав хүү хэмээх социаль ялгарал оршиж байсан бол улстөрийн нам үүссэнээр (XYII –XYIII зуунаас эхлэн) субьектив хүчин зүйлд тулгуурласан баруунтан зүүнтэн, эрх баригч сөрөг хүчин, олонхи цөөнх зэрэг улс төрийн зохиомол ялгарал хүчтэй илрэх болсон. Ардчилал тогтсон болон шинээр ардчилагдаж буй улсуудад засаглалын эрх мэдлийн хуваарилалт доголддог. Үүнд сонгодог үндсэн хуулийн үзэл баримтлалд эрх мэдлийн төлөөх дүрд зөвхөн улстөрийн намууд тоглохоор заасантай шууд холбоотой юм. Учир нь парламентад олонхи болсон нам засгийн газраа байгуулдаг парламентат ёсны үзэл баримтлалд аль нэг намд засаглалын эрх мэдлийг хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглал бүхэлдээ төвлөрүүлэх хөшүүрэг болдог. Эндээс төлөөллийн ардчиллын үзэл санааны зөрчил гарч байна. Шуудхан хэлэхэд олонхийн дэмжлэгийг авсан нам засгийн газраа байгуулж, цөөнх болж үлдэг нам хүчин эрх баригч намын бодлого үйл ажиллагааг хянах боломж олгодог. Тодорхой хэмжээний дэмжлэг аваагүй сөрөг хүчний намууд дэмий ярьдаг, ажил хийдэггүй, худлаа үймүүлдэг гэсэн нэр зүүх тохиолдол олонтаа байдаг. Гэвч нам хэмээх байгууллага улстөрийн системийн салшгүй хэсэг болж засаглалын төлөөх өрсөлдөөний голлох дүрд тоглох онцгой эрхийг үндсэн хуульт ёсны онол, үзэл баримтлал болон бүгд найрамдах төрийн үзэл санааны цөм болсон. Улстөрийн олон намууд эвсэл байгуулах замаар хамтран болон дангаар засгийн эрхийг барьж ирсэн. Засгийн эрхийг барихыг шийдвэрлэх үе нь улстөрийн намууд тогтсон хугацаанд шударга өрсөлдөөнтэй сонгууль явуулснаар шийдвэрлэгдэнэ. Үүнд намуудын сонгуульд зарцуулж буй мөнгөн дүн болон сонгуулийн системийн ямар хувилбарыг сонгосноос ихээхэн хамаарна. Сонгуулийн можаритари систем нь улстөрийн хоёр томоохон намуудыг төлөвшүүлэхэд чиглүүлдэг бөгөөд улстөрийн гуравдагч орон зайд жижиг намууд орох боломжийг олгодоггүй. Мөн сонгогчдын тодорхой тооны санал авсан нам цөөн суудал авах эсвэл бүр парламентын гадна үлдэх магадлал өндөр байдаг. Харин хувь тэнцүүлэх систем нь олон тооны улстөрийн намуудыг парламентад оруулдаг ч, эрх мэдэл хуваарилах асуудалд бэрхшээл тулгарч ихэвчлэн эвслийн засгийн газар байгуулдаг. Энэ тогтолцооны давуу тал нь аль нэг намд эрх мэдэл төвлөрөх улмаар улстөрийн тавцанд ноёрхох байр суурьтай болохоос хүчтэй сэргийлж чаддаггаараа давуу талтай. Баруун Европын болон Хойд Америкийн улстөрийн голлох намуудын бүтэц, зохион байгуулалтын онцлог шинжүүдийг шууд харьцуулах боломжгүй. Тухайлбал, Европоос үүсэлтэй улстөрийн намын сонгодог хэв маяг нь гишүүнчлэл, бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны хэв маяг, дотоод дэг журамд хатуу захирагдах, төвлөрсөн зохион байгуулалтанд онцгой анхаарч байдаг. Харин Америкийн улстөрийн намын зохион байгуулалтын хэв шинж нь төвлөрсөн бус зохион байгуулалттай, гишүүнчлэл чөлөөтэй, дотоод үйл ажиллагааны зарчим нь олон хэв шинжтэй байдаг. Европын нам, намын системийг судалдаг судлаач болох Ричард Катц, Петер Мейр нар “олигархи бүтэцтэй удирдлага тогтох хандлага ардчиллын ахицтай цөөн улсуудын дунд ажиглагдсан ба тэдгээр нь өөр намуудтай өрсөлдөх бус хуйвалдах замыг сонгодог байна” гэж дүгнэжээ. [Зүүн Азийн Барометр. 2005: 30] Засгийн эрх барьж буй нам нь өөрийн төлөөлөгчдөө төрийн өндөр албан тушаалд тавьдаг жишиг тогтоод хагас зуун жил болж байна. Энэ бол орчин үеийн “Сatch-all party” буюу бүхнийг баригч намын онцгой давуу шинж.[Peter Mair. 1996; 56] Нам засаглалыг хэрэгжүүлэх явцдаа орчноо сайн мэдэрч байх нь зайлшгүй ч, эрх мэдлийг хэт төвлөрүүлж намын бодлого, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх талбар болгон ашигладаг. Өөрөөр хэлбэл, сонгуулийн шударга, чөлөөтэй өрсөлдөх нөхцлийг хангах үүрэгтэй сонгуулийн хороо, түүний нэгж байгууллагууд, орон нутгийн төрийн захиргааны байгууллага, засгийн газрын бүрэлдэхүүнд багтаж буй яам, агентлаг зэрэг улс төрийн намаас ангид улстөрийн бус төрийн байгууллагуудад намууд өөрсдийн төлөөлөгчдөө томилохыг эрмэлздэг. Өнгөрсөн 200 жилд олон улс оронд ардчилал бэхжиж олон намууд өрсөлдсөн ардчилсан сонгуультай Бүгд Найрамдах засагтай байсан ч, харизматик лидер болон нам доторхи олигархичлалаас болж цөөнгүй улс ардчилалаас ухарсан. Тухайлбал 1934 оны Герман дахь олон намууд өрсөлдсөн ардчилсан сонгуулийн дүн А.Гитлерийн удирдсан Нацист намд засгийн эрх барих боломжийг олгосон нь ХХ зууны ардчилсан бус феномен болох тоталитари дэглэмийг бэхжүүлсэн. Мөн 1926 онд Польш, 1934 онд Австри, 1920 онд Унгар, 1921-1923 онд Итали зэрэг улс орнуудыг хамруулж болно[David Potter, David Goldblatt, Margaret Kilon and Paul Lewis. 2000: 72]. Мөн өнөөдрийг хүртэл дэлхийн зарим улс орнуудад засгийн эрх мэдэл нэг намын гарт удаан төвлөрснөөр нэг нам ноёрхсон ардчилсан улс орнуудын тоо өссөөр байна. Тухайлбал, Японд Либераль Ардчилсан Нам, Италид Христын Ардчилсан Нам, Египтэд Үндэсний Ардчилсан Нам, болон Сингапурт Ардын Үйл Ажиллагааны Намууд зэрэг олон намуудыг дурьдаж болно. Судлаач Пимпил Uncommon democracies: The one party dominant regime [1990] номондоо нэг нам ноёрхсон улс орнуудыг харьцуулан судалсан бөгөөд Швед, Их Британи, Израйль, Япон, Итали, Баруун Герман зэрэг улсуудыг оруулаад нийт 56 ардчилсан улсыг ноёрхогч намтай орнуудад багтаасан бол Гилиомии, Симкинс нар The awkward embrace: One party domination and Democracy [1999] номонд Өмнөд Африк, Мексик, Тайван, Малайз зэрэг улсуудыг нэмэж оруулсан. Эдгээр судлаачид ноёрхогч нам нь тухайн улсын ардчиллын бэхжилтэнд хохирол учруулах аюултайг онцлон тэмдэглэж байсан. Юуны өмнө “ноёрхол” хэмээх үгийн утгыг шинжлэх ухааны өнцгөөс тайлбарлая. Монгол дахь НҮБХХ, ННФ-аас санхүүжүүлэн бэлтгэж буй “Ардчилсан засаглал, нээлттэй нийгэм” тайлбар тольд эрх мэдлийг гартаа авсан ноёрхогч болон түүнд захирагдагч талуудын хоорондын харилцааг тодорхойлогч улстөр-социологийн ухагдхуун. Энэхүү харилцааг хуулиар баталгаажуулсан эсэх, иймээс институцжиж чадсан эсэх, удаан хугацаанд оршин тогнохоор бодолцсон, тодорхой дэг жаягт баригдсан эсэхийг тодорхойлдог ойлголт гэжээ. Ноёрхол нь (жишээ нь: албан тушаалын хүчээр ноёрхогч) эрх мэдэлтнүүдэд өөрийн захиргаанд байгаа иргэдэд санаатайгаар нөлөөлөх (жишээ нь: дуулгавартай байх) боломжийг олгоно. Макс Веберийн хувьд хууль эрхийн үнэн зөвд итгэх тэрхүү итгэл үнэмшил нь ноёрхлын хамгийн чухал үндэс суурь нь болж өгдөг ажээ. Энэхүү итгэл үнэмшил нь гурван эх булгаас ундаргатай: 1. Харизматик жолоодогчийн ноёрхлын үндэс нь тухайн хүний онцгой хүч чадалд итгэж найдсан бишрэлээс үүдэлтэй: эрч хүч, ухаан, уран илтгэгч чадвар, 2. Уламжлалт (залгамжит) ноёрхогч ёс нь олон жилээр баримталж ба ноёрхож ирсэн ёс заншил, хүмүүс, байгууллагуудыг ариун гэгээн хэмээн дээдлэн хүндэлж үздэг үзэл суртал дээр суурилдаг ба нэр хүндтэй хүмүүс, байгууллагуудыг ариун гэгээн чанартай хэмээн үнэмшдэгтэй холбоотой, 3. Хуулийн легитим буюу хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэмээн тооцож буй ноёрхлыг нь сайн судалгаа, баталгаа нотолгоотой, хуульзүйн үндэслэлтэй байх ёстой хэмээн итгэж, түүнээс ургуулан эрх мэдэлтнүүд нь нийгмээс өөрсдийн өмнө дуулгавартай байхыг шаардах эрхтэй болдог. Түүхийн үйл явц болон улстөрийн бодит амьдралыг аваад үзвэл ноёрхол нь эдгээр гурван элементийн холимгоос бүтдэг. Хууль эрхээр баталгаажсан, ноёрхогч ба ноёрхуулагч нарын хоорондын харилцан зохицох нийгмийн зохион байгуулалтын хэлбэр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдгаараа албан ёсны ноёрхлын хэлбэрүүд нь шинэ үеийн улс орнуудын үндсэн суурь нь болж явдаг. Ноёрхол нь хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулах зорилго бүхий албадаараа баталгаажсан байна. Ноёрхлыг хэлбэрийн хувьд гурван төрөл болгон ангилна: · Ноёрхогчдийн тоогоор: нэг хүний буюу монократ ноёрхол (эзэн хаан, шашны тэргүүн, дарангуйлагч) · Ноёрхлыг хэрхэн хэрэгжүүлж буй арга төрлөөр нь: төрийн ба зохион байгуулалтай бүлгүүдийн ноёрхол (улстөрийн намууд, холбоод, компани г.м), мөн хувь хүмүүсийн ноёрхол (хамба лам, компанийн эзэн) · Хамрах хүрээ: хязгааргүй эрхт ноёрхол (эзэн хаан), хязгаармал эрхт (эрх мэдлийн хуваарилалт), хамтын ноёрхол ба сүлжээний ноёрхол (Европын Холбооны олон үндэстний систем) [Нээлттэй Нийгэм Форум “Ардчилсан засаглал, нээлттэй нийгэм” тайлбар толиос. http://www.forum.mn/ 2005, 9 сар] Америкийн судлаач Ж.Сартори [1976, 192] 1950-иад онд дэлхийн улс орнуудын намуудын харилцаа, хамтын ажиллагаа, засаглалыг хэрэгжүүлж буй бодлого, үйл явцыг ялангуяа тэдгээрийн хоорондын тэмцлийг ажиглаад ноёрхогч нам хэмээх ойлголтыг улстөрийн шинжлэх ухаанд оруулж ирсэн. Улмаар намын системийн ангилалдаа ч “ноёрхогч намын систем” хэмээх нэр томъёог хэрэглэсэн. Түүний үзэж буйгаар намуудад олгож буй эрх мэдлийн төвлөрөл нь тухай орны улстөрийн тогтолцоог гажуудуулах аюултай гэсэн. Хамгийн гайхалтай нь сонгогчид аль намд саналаа өгөхийгөө урьдчилан тохирдоггүй нь сайшаалтай ч эрх мэдлийг төвлөрүүлсэн, мөнгөтэй нам массыг татахад дэндүү хялбар бөгөөд сонгогчид ч амархан туйлширдаг болохыг тогтоожээ. Энэ тохиолдолд сонгууль нь намуудын хувьд шударга бус өрсөлдөөний талбар болж хувирдаг. Харагдаж байгаа нь ардчилал, нээлттэй, шударга, чөлөөтэй боловч жижиг намуудын хувьд засгийн эрхэнд гарах нь мөрөөдөл хэвээрээ үлддэг.

Жорж Орвеллийн 1944 онд бичсэн "Амьтны ферм /Animal Farm/" гэх бэсрэг зохиолыг олж уншаад мал, амьтдын төрөлхийн зан чанар дээр үндэслэн бичсэн улс төрийн энэхүү егөөдөл бүхий номд: эрх чөлөөг зарлан тунхагласан тэмцэл нь жигшмээр муухай зүйл болон хувирах хүртлээ хоосон урианаас цаашгүй зүйл болж, амьтдын өөрсдийнхөө төлөө хийсэн тэмцлийн ялалтыг сэргэлэн гахайнууд хувийн зорилгодоо хэрхэн ашиглаж, нийгэм бүхэлдээ гахайнуудаар удирдуулсан харгис дэглэм болж байгаа; эрх тушаалд гарагсдын ааш авир хэрхэн өөрчлөгддөг; тэдгээрээс эрх ямбаа урвуулан ашиглахад иргэдийнх нь харанхуй бүдүүлэг байдал, номхон хүлцэнгүй зан авир ямар их боломж олгодог тухай өгүүлсэн нь өнөөгийн монголчууд бидний улстөр, нийгмийн дүр төрхийг шууд хуулаад тавьчихсан мэт санагдаж билээ. Амьтад ирээдүйгээ өлсөглөн хийгээд ташуураас ангид, бүгд тэгш эрхтэйгээр төсөөлж, хүчтэй нь сул доройгоо хамгаалдаг тийм нийгмийг бий болгохыг хүссэн байна. Гэтэл "Ямар ч амьтан бусад амьтнаа алж болохгүй" гэж байсан хууль нь "Ямар ч амьтан бусад амьтнаа учир шалтгаангүйгээр алж болохгүй" хэмээн өөрчлөгдөж, тэр учир шалтгаан нь гахайнуудын тайлбараар ойлгогддог болов. Тэд ямар учраас анх бичсэн хууль нь өдөр бүр аажмаар өөрчлөгдөж, гахайнуудын заавраар газар сайгүй архирах ноходын хяналтан дор үг хэлэх эрх нь хумигдах болсныг, мөн буруугүй ч буруутгагдан ойлгомжгүй байдлаар хэрэгт яагаад унадаг болсноо мэдсэнгүй. "Бүх амьтан тэгшэрхтэй" гэсэн зүйлийх нь төгсгөлд хэзээ ч юм бэ "...боловч зарим амьтад илүү эрхтэй"гэж нэмж бичээд энэ илүү эрхийг гахайнууд эдэлдэг болсон байв. Гэхдээ хамгийн харамсалтай нь үүнийг мэдээд ч амьтад цочиж, хачирхасангүй. Тэд ийм л байсаар ирсэн, ийм л байх ёстой мэт харж байлаа. Үнэндээ тэдний тэмцлийн зорилго мартагдан алдарч, амьтад өмнө ямар байсан одоо ямар байгааг харьцуулах чадваргүй болжээ. Нэг үгээр фермийн түүх гахайнуудын хүссэнээр засварлагдаж, нэг мэдэхэд хувьсгал хийгчид нь дайсан, эрүүл саруул сэтгэгчид нь урвагч болсон байв. Амьтад гахайг "гахай" гэж дуудахаа ч аль эрт больж. Тэд түүнд хандахдаа үргэлж албан ёсоор "Манай гарамгай удирдагч, нөхөр ..." гэцгээхийн сацуу тойрон хүрээлэгчид нь түүнд зориулж "Бүх амьтадын эцэг", "Муу муухайг даран сөнөөгч", "Хонийг хамгаалагч", "Нугаснуудын дотно нөхөр" гэх мэт цол гуншин бодож олон, түүний мэргэн ухаан, уян зөөлөн сэтгэл, мөн газар газрын амьтад, тэр дотроо дарлагдаж, боолчлогдож байгаа ядуу зүдүү амьтдыг хайрладаг их хайрынх нь тухай өдөр шөнөгүй сурталчилна. Тиймээс тэнд нэг тахай нөгөөдөө "Манай удирдагч, нөхөр гахайны заасны дагуу би долоо хоногт долоон өндөг дарсан" гэж хэлэхийг, эсвэл шалбаагны усуугаад ихэд сэтгэл ханамжтай байсан хоёр үнээ "Нөхөр гайхан удирдсаны ачаар энэ ус ямар сайхан амтагдаж байна аа" гэж дуу алдахыг сонсох нь гайхаад байх зүйл биш бөгөөд ферм дэх ерөнхий сэтгэгдэлийг гахайнд зориулан зохиосон "Магт дуу"-гаар илэрхийлэхэд л хангалттай. Тэр дуу нь: "Өнчирч үлдэгсдийн эцэг" Аз жаргалын булаг Тэнгэрийн наран мэт Нөхөр удирдагч! таны өгөөмөр сэтгэлийн ачаар..." эсвэл "Нөхөр удирдагч" Хэрэв би зулзагатай бол Түүнийгээ том болтол өсгөнө Тэр маань анх хэлд орохдоо Нөхөр удирдагч хэмээн таны нэрийг дуудах болно" гэх мэт утгатай. Амьтад өмнөх дарангуйлагчдын ноёрхолыг унагаах гэж тэмцэхдээ ийм эмгэнэлтэй ядмаг зорилго тавиагүй бөгөөд гахайнуудын дарангуйлал, басамжлал нь тэднийг эрх чөлөөний тэмцэлд дуудсан тэр өдрийн төсөөлж байсан зүйл нь биш байлаа. Гэвч яагаад эрх чөлөөний төлөөх тэмцэл нь дахин нэг шинэ дарангуйлагчыг гаргаж, тэдний хувьд юу нь яачихаад байгааг ойлгох чадвар аль хэдий нь үгүй болсон байв. Харин бидний хувьд... 1990 оноос ардчилал руу тэмүүлэн, хуучин улс төрийн тогтолцоо, түүний сэтгэлгээний хэв маягийг өөрчлөх гэж тэмцэхдээ бид өнөөгийнх шиг өөрсдийгөө дархалчихсан эрх дархтнуудын шинэ ангийг бий болгох ийм зорилго тавиагүй. Сүржин уриа, нүсэр шоугаараа ард түмний амьдралыг орлуулдаг; хүчирхийлдэг, ялгаварладаг, хонзогнодог байдлаараа иргэдээ айлгаж ичээдэг; бие биенээ магтаж, өөрсөддөө таалагдсан шалгуур номинациар өөрсдийгөө шагнаж дөвийлгөдөг; сонгуулийг ч бас өөрсдөд нь зориулсан, ганц сонголттой ёслолын үйл ажиллагаа гэж бодон, санаснаас нь өөр үр дүн гарахтай зэрэг зөвшөөрөхгүй, ийм байх ёсгүй хэмээн бачимдаж, сонгуулийг будлиантуулж, сонголтыг улайран засварладаг; албан тушаалдаа насаараа хадагдсан мэт дөвчигнөж, сандал ширээгээ угсаа залгамжлуулах шахсан ийм лидерүүдийг /эздийг/ бид хүсээгүй. Тэд яг л Жорж Орвеллийн "Амьтны ферм"-дгардаг гахайнууд адил. Энэ бол бидний ардчилалд хөл тавихдаа төсөөлж байсан зүйл биш. Сүүлийн арав гаран жилд ард түмний сонголт эцсийх, түүний хүч, эрх мэдэлдээд, үүнийг өөрчлөх үгүйсгэх аливаа зүйл, ямарваа хэлбэрээр байх ёсгүй хэмээн тогтож асан иргэдийн дотоод итгэл үнэмшил, ардчиллын ёс зүй, Үндсэн хуулийн зарчим өнөөдөр эвдэгдэн, хөсөрдөж байна. Гэхдээ монголын ард түмэн муйхар дүртэй, зандачсан өнгөтэй, хэт өргөмжлөгдсөн эрх мэдлийн хэнээтэнгүүд харамсалтай нь энэ улс төрчдийн маань үндсэн дүр төрх болчих гээд байна-ийн бодсон шиг "Амьтны ферм"-ийн амьтад лугаа болхи, мулгуу, харалган биш ээ. Үүнд би итгэдэг. Тийм бус байгаасай ч гэж найддаг. Үүний учир ньби "Монголын ардчилал"-ыг ардчилагч нэртэй ашиг хонжоо хайгчдын амьдралаа өөд татах хэрэгсэл нь, нөгөө талаар зэрэмдэглэгдэж булингартсан ардчиллыг цэвэрлэж тордохоос илүүтэйгээр ард түмэнд айдас болгон үзүүлж хуучнаа сэргээхийг эрмэлзэх өгөршиж үхжирсэн улс төрийн хүчний буцаж сэргэх амин тариа болгочихгүй байлгахыг хүсэж байна. Эцэст нь хэлэхэд лидерүүдийг хүндэтгэнэ гэдэг бол мэдээж эерэг зүйл. Тэднээс сур, тэднийг ажигла, тэднийг судал бас сурга. Харин тахин шүтэж болохгүй. Тэгвэл тэд фермийн шинэ эзэн, харгис хомхой "гахай" л болж хувирна. 2004.07.15

Аль ч нийгэмд хүмүүсийн нэг хэсгийг эрх мэдэл, эд баялгаар тэтгээд нөгөөг нь доройтуулан эрхшээх "хүч" үйлчилж байдаг. Энэ хүчтэй тэмцсэнээс өөрийгөө нийгмээс тусгаарлан ганцаар алга болох нь хувь хүмүүст хавьгүй амар билээ. Гэсэн хэдий ч олон хувь хүн энэ амар замыг сонгохоос илүүтэйгүүр өөр хоорондоо ойлголцон нэгдэж, ашиг сонирхлыг хэрцүүлсэн дүрэм тогтоон энэхүү хүчийг хязгаарлан бүгдийг тэгш байлгах хуулийг бий болгосон. Тэдний бий болгосон тэр хууль өөрсдийнх нь эрх чөлөөг хамгаалж, засгийг хязгаарлах зорилготой. Чезаре Беккариа Хуульчид бүү уншаарай гэх сануулгатай "Хуульжсан хүн ба ёс суртахуунт хүн" нийтлэлийг уншсанаас хойш багагүй хугацаа өнгөрчээ. Энэ хугацаанд уг нийтлэлийг бичигчтэй үзэл бодлын хувьд өөр байр суурьтай байгаа тухай нэг бус удаа ярилцаж билээ. Тэгэхэд миний хувьд зүгээр л үзэл бодлын яриа болоод өнгөрлөө гэж бодогдож байв. Харамсалтай нь би буруу бодож байж. Түүний насны, мэдээлэл сайтай ч хандлага нь өөрчлөгдөөгүй хүнтэй зүгээр ярилцсан гэж бодож болохгүй бололтой. Тэд асуудлын үндсийг хайхаасаа илүүтэй хэн хэлж байна гэдгээр хардаг аж. Тэгээд болоогүй өөрийгөө өндөрт өргөөд бусдын дээрээс насныхаа зангарагаар харахыг хичээхдээ, төрөхдөө л тийм төрчихсөн мэт ухаантай царайлж, би л ганцаараа бүхнийг мэдэгч гэх дүрээр өөр бусдад өширхдөг юм байна. Арга ч үгүй биз дээ суралцаж хүн болсон он жилүүд нь нэг үзэл, нэг хувь хүнийг шүтэх суртал дунд өнгөрч, мэдлэг гэдэг хүний сонголт гэхээс тулган хүлээлгэдэг гэх ойлгоц дотор байсан юм чинь. Өөрөө тэр хандлагаа шүүмжилж байна гэж бодовч үнэн чанартаа өөртөө түүнийг хадгалж яваагаа ойлгохгүй, тэгээд бас болоогүй шинэ бүхний эзэн болох гэж тэчьеэлдэх нь үнэн өрөвдөлтэй шүү. Орчин цагт хамгийн тэнэг байж болох "хүн ёс суртахууны амьтан уу, хуулийн амьтан уу" гэх хооронд нь харьцуулж утга гаргаж боломгүй асуултыг өөртөө тавьчихаад, хариултыг нь зөвхөн хоёр туйлт сэтгэлгээгээр харж аль нэг нь байх ёстой гэж мунгинахдаа "формаль логик"-ыг туйлчлан, үүнийгээ сэтгэлгээний соёл гэж ирээд л дүрэмдэх нь ёстой л философич хүний зан байх. Бас тэгээд болоогүй түүнийгээ сониноор дамжуулаад хичээл болгоод заачихна гээч. Би тийм мундаг философичийнх нь түвшинд маргаж, сониноор хичээл зааж чадахгүй ч "формаль логик"-оос "хувьсах логик" руу шилжчихсэн сэтгэлгээтэй, плюраль нийгэмд амьдрах гэж оролдож, энэ нь бидний чөлөөт гэж нэрлэж буй нийгмийн үндсэн тулгуур болж байгаа гэдэгт итгэдэг хуульч. Дээр нь би дан ганц үзэл санааны эргүүлэгт биш амьдралын бодит зарчмуудад үнэ цэнэ өгч "бодлого" судлах дуртай жирийн нэг судлаач. Тэр дундаа "формаль логик"-оосоо илүүтэй, "хувьсах логик" нь бидний Либертари гэх үзлийг хамгийн тууштай дэмжин үндэслэдэг гэдгийг бас ухамсарладаг нэгэн. Тиймдээ ч энэ нийтлэлийн эхэнд иш татсан Беккариагийн үг лугаа "нийгмийн гэрээний онол"-д итгэдэг эрх чөлөөт хүмүүсийн нэг. Мэдээж хэрэг хүн бүрийн эрх чөлөөтэй хамаатай хууль нь хэн нэгэн хэтийдсэн ухаантан эс бөгөөс амьдралын их туршлагатай, сайхан сэтгэлтэй, дээр нь хуульч мэргэжилтэй цөөн тооны хэдэн хүний оюун бодлын үр дүн төдий зүйл байж болохгүй гэдгийг би ойлгодог. Асуудлыг иргэнд гэхээсээ эрх мэдэлд зориулж хардаг улс төрчдийн явцуу бодлын үзүүрт энэ хууль бичигдэж бүр ч болохгүйг мэдэж байна. Түүхийг сөхвөл "угтаа чөлөөт хүмүүсийн ойлголцол, гэрээ байх ёстой хууль хэдхэн хүний хүсэл зоригийг илэрхийлж, эсхүл түрхэн зуурын шалгүй хэрэгцээнд зориулагдаж ирснийг олноор харж болно" гэдэгтэй санал нэгдэнэ. Одоо ч ийм дүр зураг Монголд бидний нүдэнд ил харагдсаар байна. Гэхдээ энэ нь хууль огт хэрэггүй гэх үзэл рүү биднийг аваачина гэдэгт би итгэдэггүй. Хуулийг хууль шиг байлгахын тулд зохиомол, хиймэл дүрэмдэлтээс илүү амьдралын үнэн, иргэний ухаалаг байдлыг олж харах их чухал. Харамсалтай нь хуультай холбоотой хүмүүс дийлэнхдээ амьдралын хуулийг ойлгож, иргэний байдлыг хүндэтгэхээс илүүтэй "төр"-ийн хүсэл, хувийн үзэл бодлоо хууль болгон зохиож, бусдад тулгах гээд байх нь түгээмэл байгаа. Үүнээс шалтгаалж хуульчдыг, улс төрчдийг шүүмжилсэн хүмүүсийн байр суурьтай би нэгдэнэ. Гэхдээ хуулийг ор тас үгүйсгээд зогсохгүй «жаахан хүүхэд нүдээ аниад "мангаа" байхгүй» гэдэг шиг засгийг зүгээр л мартчихвал, улс төрийг зүгээр л нулимчихвал хувь хүний амьдралаас тэд алга болчихно гэж боддог хүмүүсийн хувь үзэлтэй яавч нэгдэж чадахгүй нь. Тэгээд Либертари үзлийн нэрийн дор энэ үзлээ орогнуулж, хувь хүмүүсийн эрх чөлөө, улс төрийн оролцоог хулгайлцан, төрийг "хазаар"-гүй үлдээх тэдний харалган романтизмыг мөн дуугуй хараад суумгүй байна. Түрүүлээд хэлчихэд хуулийг үгүйсгэн цэцэрхэгчид өөрсдөө бас "романтик хортон" болж хамгаас үзэн зэвүүцдэг төрийнхөө хаанчлалд аятайхан зам тавьж өгч буйгаа ойлговол зүгээр л байх. Хязгаарлагдмал засаг тогтоох гэж ядан буй хуулийг үгүйсгэн хувь хүний эрх чөлөөг хуулийн хамгаалалтгүйгээр төрийн идүүрт үлдээж, хоосон бясалган, цэцэрхэж байхынхаа оронд олон нийтэд мэдлэгийнхээ үр шимийг хүртээн, өөртөө өмчлөөд байгаа үзэл баримтлалынхаа бас нэг зарчим болох "Өөр хүнд биш, хуульд захирагддаг хүн л эрх чөлөөтэй" гэдгийг санах хэрэгтэй л болов уу. Либертари үзэл Монголд хэн нэгний шошго нь бас бусдаас ухаантай болж харагдах гэсэн тэчьеэлийн хэрэгцээ нь, хоосон цэцэрхэл, бясалгалынх нь зугаа төдий зүйл биш байгаасаа гэж би хувьдаа хүсдэг. Хуулийн тухай Ухамсарт эргэцүүллийнхээ ачаар хүмүүс сэтгэн бодох, үйл ажиллагаа явуулах эрх чөлөөгүйгээр амьдарч чадахгүй гэдгээ өдөр ирэх тусам мэдэрч байна. Гэхдээ энэ нь хувь хүн ганцаар амьдрах ёстой, эрх чөлөөний хэрэгцээнд эзэнгүй арал л тохирно гэсэн хэтийдлийг зөвтгөж чадахгүй. Эзгүй арал дээрх амьдрал дарангуйлал, боолчлолын амьдралаас хавьгүй илүү аюулгүй гэдгийг би ойлгож байгаа хэдий ч энэ анархист байдал буцаад нийгмийг муйхар, хар хүчний ноёрхолд автуулах бүрэн бололцоотой гэдгийг бас төсөөлж байна. Яг үнэнийг хэлэхэд анархи байдлаар хэвийн амьдарна гэдэг тухайд би философичдоос илүүг даанч мэдэхгүй юм. Тэгээд энэ зарчим нь бүх хүнд ёс суртахууны тусламжтайгаар бэхжинэ гэдэг бүр ч ойлгомжгүй санагдаж байна. Харин ойлгож болоод байгаагаар нь Айн Рэндийн бичсэн "Анархизм бол улс төрийнхөө утгын хувьд гэнэн бөгөөд ойлголт муутай хийсвэрлэл. Төрийн удирдлагагүй нийгэм анхны таарсан гэмт хэрэгтний атганд орж, хувь хүмүүс өөртөө эрх чөлөөтэй гэж хэлж байвч бодит байдалд байнгын биеийн хүчирхийлэлд өртөх болдог" гэх үгийг энд иш татая. Ингэж бичсэнээрээ Айн Рэнд бас софт-стэйтист болчихгүй байх. Ер нь либертари үзэлтнүүд төрийг бүрэн үгүйсгэдэггүй төдийгүй тийм байгаагаараа софт-стэйтист гэж хэлэгддэггүй. Стэйтист гэснээс төрийн жинхэнэ үүргийг хүн төрөлхтөн саяханаас мэдэж авсан билээ. Энэ бол тун саяхны, ердөө л 300 хүрэхгүй жилийн өмнөх амжилт бөгөөд үүний төлөө бид "нийгмийн гэрээний онол"-ыг боловсруулагчид болон Америкийн Үндсэн хуулийн "эцгүүдэд" баярлах учиртай. Тэд чөлөөт нийгмийн зарчим, мөн чанарыг тодорхойлоод зогсохгүй, басхүү амьдралд хэрхэн хэрэгжүүлэх аргыг боловсруулсан. Чөлөөт нийгэм лидерүүдийн "буянт зорилго"-ын ачаар, тэдний хүслээр эсхүл зүгээр л тохиолдлоор бий болчихдоггүй. Чөлөөт нийгмийн бий болгож, чөлөөт чигээр нь байлгахын тулд бодит зарчмууд дээр үндэслэгдсэн тун нарийн төвөгтэй ч эрх чөлөөнд хамгийн ойр байж чадах, гэхдээ ямарваа түшмэлийн дур зорго, хувь хүний ёс суртахууны адайрлаас хамаардаггүй, дарангуйллыг төрүүлэх ганц ч нүх сүвгүй хуулийн тогтолцоо нэн хэрэгтэй. Чухамхүү ийм шалтгаанаар төрийн үйлдэл хатуу тодорхойлогдсон, нэг бүрчлэн илэрхийлэгдсэн, чанд хязгаарлагдсан байх шаардлагатай болдог. Товчхондоо төр өөрийн гэсэн хүсэл зориггүй эрх чөлөөний "манаач" байх ёстой ба тэр манаачийг эрх чөлөөт хүмүүс хуулиар л манаж чадна. Хууль тэр дундаа Үндсэн хууль бол чухамхүү ийм л зорилготой. Хуулийн энэ зорилгыг мэдэн будилж, үл тоон, түүнийг үгүйсгэн самуурч яваа энэ цагт "Үндсэн хууль бол хувь хүмүүст биш, төрд өгсөн хязгаарлалт, биеэ яаж авч явахыг хүнд биш төрд заасан хэм хэмжээ, төрд бүрэн эрхийг бэлэглэдэггүй харин хувь хүмүүсийг төрөөс хамгаалах баталгааг бий болгодог юм" гэдгийг зүгээр л яриад байж болохгүй болж. Учир нь эрх мэдэлтнүүд хуулийг үл тоомсорлон уландаа гишгэлэж байхад, нөгөө талаас зарим нэг эрдэмтэд хуульгүй аз жаргалтай амьдарч болох мэт түүнийг нулималцаж байна. Зэрэгцэж нулимаагүй нэгнээ "ордны профессор" гэж бас шүүмжилж байна. Миний бодлоор Монголд Эрнандо де Сотогийн хэлсэнчлэн "Хүнийг хамгаалж чаддаг хууль, хуулиа хамгаалж чаддаг хүмүүстэй" болох цаг аль эрт болсон мэт. Хууль ярьснаараа төрийг дээдэлж, түүнийг шүтэгч болдог ч юм биш. Ордны профессор гэдэг үг төрийг аялдан дагаж, магтан дуулагчдад хэрэглэдэг болохоос хуулийн тусламжтай хязгаарлагдмал засгийг тогтоож хувийн эрх чөлөөгөө баталгаатай болгох бодолтой оюунлагуудад хамаардаггүй. Харин төрийг үгүйсэгдэг шигээ хуулийг үгүйсгэж, ёс суртахууны тухай хувийн төсөөллөө уламжлалт философиор гоёчихоод түүнийгээ бусдад тулгах, сайхан сэтгэлтэй, софидох дуртай, "арал"-ын эрдэмтнийг Айн Рэндийн хэлдгээр "романтик хортон" гэхээс өөрөөр хэлж мэдэхгүй. "Төр хууль хоёр төрсөн ах дүү гэж хэлж байгаад" хууль дээдлэх нь төр дээдлэх явдал гэж үзвэл их л хуучинсаг сонсогдож байна шүү. Үнэнийг хэлэхэд мухар сүсэгтэн л хуулийг сохроор дагадаг байх. Түүнээс биш иргэншсэн, асуудлаа өөрийнхөө ашиг сонирхолоор харж чаддаг эрх чөлөөт хүн хуулийг сохроор бус ухамсартайгаар даган биелүүлдэг. Учир нь тэр хууль өөрийнх нь эрх чөлөөг хамгаалж бусадтай ойлголцоход нь тусалдаг тул. Мэдээж хэрэг хууль болгон эрх чөлөөний байж Ф.Хаекийн үзсэнчлэн "хүнд юуг хэрхэн хийхийг заасан тушаал биш, харин боломж олгосон дүрэм байх ёстой" гэх шинж чанараа тээж чаддаггүй. Тийм хуулийг иргэншсэн хүн нулимахаасаа илүүтэй чөлөөт нийгэмд ардчиллаар дамжуулан өөрчлөхийг хүсдэг. Харин гэмт хэрэгтэн, авилгач түшмэл хоёр л юуны түрүүнд хуулийг нулимах дуртай байдаг. Зөв зохион байгуулалттай нийгэмд иргэн нь эрх зүйн талаасаа бусдын эрхийг хөндөхгүйгээр өөрийнхөө хүссэнээр чөлөөтэй, харин засгийн эрх баригчид алхам тутамдаа хуульд захирагдсан байх ёстой болдог. Хувь хүн хуулиар хориглосноос бусад бүх зүйлийг хийж болно, харин эрх мэдэлтнүүд хуулиар зөвшөөрснөөс гадуур юуг ч хийж үл болно гэдэг утга энд л бодитой байдаг ба Либертари үзэлтнүүдийн ярьдаг "төрөөс дээгүүр хувь хүн" гэх зарчим чухамхүү энэ билээ. Энэ бол "хүч"-ийг "эрх"-д захируулах арга бөгөөд үүнд л хүнээр бус хуулиар удирдуулдаг чөлөөт нийгмийн зарчим оршиж байгаа юм. Чөлөөт нийгэмд амьдрахыг хүсэж байгаа хувь хүн хүлээн авах ёстой гол зарчим бол биеийн хүчирхийллээс татгалзаж нарийн дараалалтайгаар, эрх зүйн үүднээс хүч хэрэглэж өөрийг нь хамгаалах эрхийг засагт шилжүүлэх явдал юм. Үүнийг үгүйсгэвэл Либертари үзлийн суурь болсон "хүн алдах эрхтэй" гэх үзлээ орхиж, "бурхан адил бид адлах ёсгүй" гэх шашны үзэл рүү шилжихэд хүрдэг. Ер нь эрх мэдэлтнүүд эрх чөлөөний үзэл санаа, зарчмаас ухарч, хуулийг мартан үл тоомсорлож, төр улам бүр данхайн хувь хүнийг хүчирхийлэх нь их болж байна. Харамсалтай нь ийм байдлын эсрэг тэмцэх заримууд маань бүх либертари үзэлтнүүдийн адил төрийг мөн чанарынхаа хувьд хор хөнөөлтэй гэж шүүмжлэхийн сацуу, ганц анархизмыг төгс төгөлдөр нийгмийн байгуулал мэтээр үзэх өөрийн хувийн үзлээ бас хавчуулах боллоо. Тэгээд зогсохгүй заримыгаа софт-стэйтистүүд гэж муучилж байна. Төр мөн чанарынхаа хувьд хор хөнөөлтэй гэдгийг би мэднэ. Харин анархизм төгс төгөлдөр нийгмийн байгуулал гэвэл мэдэхгүй юм байна. Миний бодлоор хүн бүр улс төрийн нийгэмд амьдардаг болохоо хүлээн зөвшөөрч, өөр хоорондоо тохиролцон хуульд захирагдах /иргэнших/ хүртлээ байгалийн байдалдаа үлддэг. Тэрээр өөрийгөө хичнээн ёс суртахуунт гэж боддог ч гэсэн тийм л байх болно. Би өөрөө энэ бодлынхоо үнэн гэдэгт эргэлзэхгүй бөгөөд илүү тодорхой үндэслэлийг харин чиг хангалттай олныг хэлж чадна шүү. Анархизмын тухай Зарим нэг философичийнхоор ёс суртахууны ямар нэг баримтлал зөв байж болох юм. Хэрэв ингэж үзэх бол аяндаа бүх хүн түүнийг баримтлах нь бас зөв болж таарах байх. Энэ хэр эрүүл үзэгдэл вэ. Ер нь ёс суртахууны энгийн нэг зарчим үнэн байлаа ч бусдад хэрхэн үнэн гэдгийг нь харуулах вэ. Энэ асуулт, ийм байр суурь "анархистуудад" тун таагүй сэтгэгдэл төрүүлдэг гэдгийг би мэднэ. Яагаад гэвэл ёс суртахуун хувь хүн өөртөө үнэ цэнэ олоход тусалдаг болохоос бусдад энэ нь тэр бүр хамаатай байж чаддаггүй. Ер нь ёс суртахууныг заавал хэн нэгний итгэл үнэмшил, гоо зүй, оюуны хөгжлөөр илэрхийлээд түүнийгээ бусдад тулгана гэдэг буцаад л сэтгэхүйн том хүчирхийлэл үйлдэхийг зөвшөөрнө гэсэн үг. Жорж Оруэллийн "1984 он" зохиолд гарах "сэтгэхүйн цагдаа" чухам үүний л илэрхийлэл шүү дээ. Яг үнэндээ хатуухан хэлэхэд эрх чөлөөг булшлахад тусалж, коммунистуудын өгөөш болдог анархистуудад би дургуй. Тийм хүмүүс санаснаасаа шал эсрэг үр дүнтэй тулгарч, төрийн хор нөлөөллийг устгахын оронд түүнийг дэвэргэн өөгшүүлэхэд идэш болдог юм. Уул нь ёс суртахууны тухайд либертари үзэл "ёс суртахууны тэгш эрх" гэх ойлголтыг гаргаж тавьдаг. Энэ нь ёс суртахууны ямар нэг баримтлал зөв тухайд бус харин хүн бүр өөрийн ёс суртахуунтай байх тухай ярьдаг. Тийм учраас ёс суртахууны хувьдаа ч хүн алдаа гаргах эрхтэй гэж үздэг юм. Чухам энэ алдаа гаргах эрхээс хүмүүсийн дунд засаг бий болох үндэслэл гарч ирдэг гэдэг. Ер нь ёс суртахууны тухай орчин үеийн плюраль үзэл нь анрхизмд саад болдог ганц зүйл биш. Бүх иргэд нь өөрсдийгөө ухамсартай бөгөөд ямар ч алдаа мадаггүй авч явдаг нийгэм ч засаггүйгээр оршин тогтноход төвөгтэй. Шударга хүмүүсийн хоорондын зөрчилдөөнийг зохицуулах бодит хууль дүрэм, маргаан шийдвэрлэх ажиллагааны журам ямар нэг байдлаар үгүйлэгдэнэ. Энэ нь араасаа төр үүсэх бодит зарчмыг аяндаа дагуулдаг. Гэхдээ төрийг ямар байхыг иргэн бүр мэддэг эрхтэй байхын тулд "улс төр" иргэн бүрт хамаатай байх шаардлагатай. Үүнийг би "ардчилал" гэж ойлгодог. Мөн засаг төрийг хязгаарлахын тулд хууль хүн бүрт тэгш үйлчлэх ёстой. Үүнийг би "эрх зүйт ёс" гэж мэддэг. Либертари үзлийн бараг бүх үндэслэл хувь хүний эрх чөлөөг хамгаалахын тулд ардчилал, эрх зүйт ёсны тусламжтай бага засагладаг төрийг тогтооход чиглэгддэг. Түүнээс түүнийг бүрэн үгүйсгэхэд биш. Харин анархистууд л төрийг нийгэмд бүрэн үгүйсгэж, хүмүүс хуульгүй амьдарч болно гэж ярьдаг юм. Эцэст нь сануулахад Айн Рэнд нэгэнтээ "Хүний оюуны сэргэн мандлын нэг хэсэг болсон улс төрийн зарчмуудын шинэ мөн чанар улам тодоор харагдаж буй энэ үед ёс суртахуунтай холилдсон бодь сэтгэл, үлгэр домгийн мэт романтик мөрөөдлөөрөө бодит зарчмыг үгүйсгэгчид эцэстээ эрх чөлөөний хэрэгцээнд эзэнгүй арал л тохирно гэх шахуу юм хэлж мунгиндаг анархистууд олон шүү" гэж хэлсэн нь бий. Хууль ямар байхыг мэднэ гэдэг шинжлэх ухааны асуудал болчихоогүй ард түмэн азтай шүү гэх үг байдаг даа. Яг энэ лугаа эрх чөлөө юу гэдгийг философичид мэддэг болчихуул тун харамсалтай.

Засаглалын тухай хичээлээ үргэлжлүүж байна. Ингэхэд Монголд Ерөнхийлөгчийн засаглал хэрэгтэй эсэх дээр маргаан мэтгэлцээн өрнүүлж, тэр ч бүү хэл ард нийтийн санал асуулга явуулах хэрэгтэй гэх нийгмийн бүлэг, хэсэг өмнөх Ерөнхийлөгчийн үед нэлээд цухалзаж байсныг бид санаж байна. Өмнөх Ерөнхийлөгч маань хуучин СССР-ийн бүрэлдэхүүнд багтаж байсан Казахстан, Киргизстан, Украинд айлчилж, тэдгээр улстай дээд, өндөр хэмжээний айлчлалын давтамж ойртож, харилцан айлчилцгаасны дараа тэр үеийн Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрынхан Төв Азийнхны зангарагаар ажиллахаар завдсан нь анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбатын үеэс арай ахадсан, илэрхий амбиц хөөсөн алхам болсон тухай тэр үеийн улстөрчид өгүүлдэг. 1998 оны зун Ерөнхий сайдад нэр дэвсэн Да.Ганболдын нэрийг хэд хэдэн удаа буцаасны дараа Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг Үндсэн хуулийн хүрээнд хязгаарлах нь зүйтэй гэдэг дээр улстөрийн намууд санал нэгдэн тэр өөрчлөлтийг зориглон хийж билээ. Энэ тухай дор олон улсын жишгээс өгүүлье. Монголд коммунист тогтолцоо нурсны маргаашаас яригдсан, улиг болчихсон ч юмуу гэмээр энэ сэдвийг чухам түүний сэдэгчид, өрнүүлэгчид Ерөнхийлөгчийн ямар засаглалыг хүсээд буй, хэрхэн төлөвшүүлэх талаар мэдлэг мэдээлэл дутмаг байдаг бололтой, ямар нэгэн чанга гарын тухай хий мөрөөдөл нь давамгайлж байх шиг. Ю.Цэдэнбал агсныг гэнэт ихээр алдаршуулсан одоогийн кампанит суртал нэвтрүүлэг бол чанга гарын талаарх нийгмийн хий мөрөөдлөөс ямар нэгэн хэмээр үүдэлтэй, хөгжье гэвэл хэн нэгэн хатуу гар, чанга лидер, ард түмний эцэг хэрэгтэй гэсэн нийгмийн сэтгэхүйн тусгал нь юм. Энэ тусгал нь явж явж парламентын засаглалыг хүчгүйтүүлэх, одоогийн “76”-г дэндүү олдож байна хэмээн өөнтөглөх, улмаар УИХ-ын нэр хүнд рүү халдах үр дагаварт хүргэж болзошгүй. “Ерөнхийлөгчийн хүчтэй засаглал” гэж хүсэх ярих нь сэтгэл хөөрлөөсөө илүүтэй, нийгмийн захиалга тулгалт байх ёстойг монголчууд мэддэггүй тэр бүр юм шиг. Улс оронд нь эмх замбараагүй байдал бий болчихсон, олон үндэстний эв нэгдэл бусничихсан, эдийн засаг нь мафи ба олигархийн гарт орчихсон, тогтвортой байдал, сахилга зохион байгуулалт амин чухлаар тавигдсан тийм Монгол Улс эдүгээ байгаа бил үү гэж “Ерөнхийлөгчийн хүчтэй засаглал” хүсэгчдээс асуумаар байна. Ганц ядуурал гэдгээр бүхнийг лаахайдаж арай болохгүй. Ядуурлаас нь гаргахын тулд эдийн засгийн элдэв хөшүүрэг, гол өөрсдийнх нь хүч хөдөлмөр нэн чухал болохоос энд чанга лидер, ард түмний эцгийн үүрэг үгүйлэгдээд байга юм биш. Тэгэхээр манайхны яриад хүсээд буй Ерөнхийлөгчийн засаглал, сонгодог ардчилсан Ерөнхийлөгчийн засаглалын талаар зарим ялгааг тунгаах хэрэгтэй. Энд хэд хэдэн төрөл засаглал буй. Үүнд: 1. СССР-ийг тарааж, суурин дээр нь 12 улс (ТУХН) Ерөнхийлөгчийн засаглалыг сонгосон. Тэр үед тэгэхээс өөр нөхцөл байгаагүй, үндэсний эв нэгдэл, нийгмийн тогтвортой байдал нэн чухлаар тавигдсан, одоо ч хэрэгтэй байгаа нөхцөлд салж гарсан, дөнгөж тусгаар тогтносон шинэхэн улс үндэстнүүдэд ардчиллаас илүүтэй, ямар нэгэн “Үндэсний эцэг” хэрэгтэй байсан нь мэдээж. Тиймдээ ч тэр дүрдээ Ельцин, Назарбаев, Акаев, Каримов, Ниязов, Рахмонов, Алиев, Шевардназе нар дүүрэн тэнцсэн ба тэнцсээр ч байх болно. ТУХН-ийн орнууд бүгд үндэсний төрт-ёсны уламжлалгүй, засаглалын бүтэцгүй, үндэсний зэвсэгт хүчингүй, тэр ч бүү хэл Үндсэн хуульгүй байхдаа эвтэй салж, тусгаар тогтнолоо дор дороо бэлгэнд авцгаасан. Эдэнтэй харьцуулбал тусгаар тогтнолын нэн баялаг түүхтэй, эртний үндэстний хувьд монголчуудад “Үндэсний эцгийн” хэрэгцээ, нийгмийн захиалга ТУХН-ийн орнуудынх шиг байсан гэж үү. 1992 оны Үндсэн хуулийн дагуу өнөөгийн Монголын төр засаглалын бүтэц, сонгох арга механизм ТУХН-ийн ямар ч орныхоос илүү боловсронгуй болж чадсан. Өөрөөр хэлбэл төлөөллийн ардчилал, хүний эрх эрх чөлөөг хуульчилсан, чухам хэрэгжүүлэх аргачиллын хувьд сайжруулах зүйл практикаар нөхцөлдөх биз. Гэтэл Ерөнхийлөгчийн хүчтэй засаглалтай гээд буй ТУХН-ийн орнуудад засаглалын хямрал чинээндээ тулаад юунд хүрч байсан гашуун жишээ олныг жагсааж болж байна. 1993 оны хавар, намрын Москвагийн мөргөлдөөн, цус урсгасан зэвсэгт тэмцэл, Тажикистаны 10 жилийн иргэний дайн, Казахстаны Ерөнхий сайд нь сөрөг хүчнээ толгойлж хөөгдөж гараад Троцкий шиг эдүгээ Вашингтоноос тэмцлээ үргэлжлүүлж байгаа, Ашхабадад Ерөнхийлөгчөө алахаар завдсан, Гүрж, Азербайжанд явагдсан удаа дараагийн төрийн эргэлтүүд, Молдова дахь зэвсэгт мөргөлдөөн ба үндэсний хуваагдал, Орос, Беларусь, Украинд удаа дараа Засгийн газраа халсан сольсон гэхчлэн бүгд ардчиллын эсрэг, хууль бус эдгээр шийдлүүд Ерөнхийлөгчийн засаглалынх нь ид шидийг үзүүлж байгаа бус уу. Төв Азийн орнуудад Ерөнхийлөгчийн шударга ардчилсан сонгууль явуулахын оронд бүрэн эрхийн хугацааг нь ард түмнээрээ сунгуулдаг хачин систем хэвшүүлжээ. Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл илт давууг “Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийн дагуу ганцаарчлан төр барих” гэгчээрээ зөвтгөж, тогтвортой байдал хэмээх лут үгээр таглачихаж болж байна. Ийм нөхцөлд улс төрийн даацтай сөрөг хүчин нийгэмд бүрэлдэх тухай яриа байж таарахгүй, энэ нь ч хэтрээд ард түмний тэвчээрийг бармагц “Цэцгийн хувьгал” гэгч шил даран дэгдэж, заримыг нь хөөж буулгажээ. 2. АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн институцчилалыг манайхан “Ерөнхийлөгчийн засаглал” хэмээн хүлээн авч дээрхитэй хольж хутгадаг. Үнэндээ шал ондоо юм. Гүйцэтгэх засаглалаа Ерөнхийлөгч нь тэргүүлдэг энэ хэлбэрийг америкчууд тусгаар тогтнолоо байлдан олоод Эзэн хаант засаглалын (Британийг сөргүүлж) нөгөө нэг хувилбар гэж сонгон авсан. Гэвч энд хүчтэй парламент ажиллаж байна. Учир нь Дэд ерөнхийлөгч нь парламентаа тэргүүлдэг тул харилцан хяналт тавьж хүчийг нь тэнцүүлдэг. Ерөнхийлөгч ганцаараа шийдвэр гаргах эрхгүй гэсэн үг. Ганц хүний тоглолтыг хуулиараа хязгаарлаж байна. Ийм системийг Америк тив тэр чигээрээ (Канад, Кубээс бусад), Азиас Индонез, Филиппин авсан ба тухайн улс тус бүр дээр бас онцлогууд бий. Өмнөд Солонгос, Тайваньд хүчтэй Ерөнхийлөгч байх ба тэд бүх ард түмнээсээ сонгогддог, парламентаасаа бас хамааралтай гэдгээрээ АНУ-ынхтай төстэй. 3. Бүх ард түмний сонгуулиар ялсан намын лидер нь шууд Ерөнхийлөгч болж Засгийн газраа байгуулан тэргүүлдэг Өмнөд Африкийн бас нэг засаглал бий. Хэрэв сөрөг хүчний нам удаалсан бол хувь тэнцүүлж байгаад сөрөг хүчний лидерийг дэд ерөнхийлөгч болгодог. Африкийн бусад улсуудын хувьд ерөнхийдөө гүйцэтгэх засаглалаа тэргүүлдэг америкийн тогтолцоо үйлчилдэг. 4. Францад хүчтэй Ерөнхийлөгчийн засаглал бий. Ерөнхийлөгч, парламентыг ард түмнээс солбиулж сонгодог нь манайтай төстэй. Аль аль талаасаа хяналттай, гэхдээ Ерөнхийлөгч нь Үндсэн хуулиараа Засгийн газраасаа илүү эрх дархтай. Олон улсын дээд хэмжээний уулзалтад Францыг Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёул төлөөлөн оролцдог нь ч тэндхийн нэг онцлог юм. Францынхтай ойролцоо тогтолцоо Египет, Шри Ланка, зарим талаар Пакистанд байна. Шууд адилтгаж бас болохгүй. 5. Үндэсний эв нэгдлийн бэлгэдэл болж, ёслолын чанартай үүрэг гүйцэтгэдэг Ерөнхийлөгч Энэтхэг, Бангладеш, Израиль, Итали, Австри, Сингапур гэхчлэн зарим улсад байна. Энэ бүхнээс уншигчид харьцуулалт дүгнэлтээ хийж Монголын хөрсөн дээр буулгах хувилбарыг тунгааж олох биз ээ.

Засгийн газрын үйл ажиллагааны хязгаар Либералуудын үзэж байгаагаар төрийн зорилт нь гагцхүү хүн ардын амьдрал, эрүүл мэнд, эрх чөлөө, хувийн өмчийг хамгаалахад оршино. Үүнээс цааш хэтэрсэн юм бүхэн муу явдал. Эдгээр зорилтыг биелүүлэхийн оронд цаашаа ахиад жишээ нь хүний амьдрал, эрүүл мэнд, эрх чөлөө, өмчийн баталгаанд халдсан засгийн газар огт тохирохгүй байх нь мэдээж. Гэхдээ Жакоб Буркхардтын өгүүлснээр засгийн эрхийг хэн барьж байснаас үл хамааран засаг өөрөө нүгэлт зүйл юм. Засаг бол эрх барьж байгаа хүмүүсийг эвдэн завхруулж, эрх мэдлээ урвуулан хэрэглэхэд хүргэх хандлагатай байдаг. Зөвхөн хэмжээгүй эрхт хаад, сурвалжит язгууртан нар төдийгүй, ардчиллаар төрийн эрх барьж буй олонх ч хэтрэх тийшээ амархан ханддаг. Америкийн Нэгдсэн Улсад согтууруулах ундааны зүйл үйлдвэрлэх, худалдахыг хоригложээ. <АНУ-д дагаж мөрдөж байсан “хуурай хууль” гэгчийг хэлж байна. –Редакторын тайлбар.> Бусад орон ингэж туйлшраагүй ч газар бүр хар тамхи, кокаин зэрэг мансууруулах бодисыг ямар нэг хэмжээгээр хязгаарласан байна. Хүнийг өөрөөс нь хамгаалахыг хууль тогтоомж, засгийн газрын нийтээр зөвшөөрөн хүлээсэн нэг зорилт гэж үздэг. Бусад тохиолдолд засгийн газрын үйл ажиллагааны хамрах хүрээг өргөтгөхөөс айж болгоомжилдог хүмүүс хүртэл энэ талаар хүний эрхийг хязгаарлах нь бүрэн хэвийн зүйл гэж үздэг байна. Гагцхүү юм мэдэхгүй байж хоосон номчирхдог этгээд л иймэрхүү хориг тавихыг эсэргүүцэх юм биз. Үнэндээ эрх баригчдын зүгээс хүний амьдралд ингэж оролцохыг нийтээр талархдаг тул либерализмыг эсэргүүцэгчид энэ үндсэн дээр өөрсдийн үндэслэлээ зохиож, бүрэн төгс эрх чөлөө бол хорт муу зүйл бөгөөд хүний хувийн сайн сайхан байдлыг ивээгч засгийн газар бие хүний эрх чөлөөг хязгаарлах талаар зарим нэг арга хэмжээ авах ёстой гэсэн дүгнэлт хийдэг байна. Эрх баригчид хүний эрх чөлөөг хязгаарлах ёстой юу, үгүй юу гэдэг асуудал гардаггүй, гагцхүү эрх баригчид энэ талаар хир хол явах ёстой вэ гэсэн асуудал байдаг байна. Бүх мансууруулах бодис хортой гэсэн илт үнэний тухай олон таван үг ярих хэрэг алга. Энд архийг бага хэмжээгээр хэрэглэхэд хортой юу, эсвэл хэтрүүлэн хэрэглэх нь хор хөнөөлтэй байдаг юм уу гэдэгт асуудал байгаа юм биш. Архи уух, кокаин, хар тамхины донтой болох нь амьдрал, эрүүл мэнд, ажил, жаргалын атаат дайсан мөн гэдэг нь гарцаагүй баримт юм. Хэрэглэгчид үүнийг нүгэл хилэнц гэж үзэх ёстой. Энэ бүхэн нь эрх баригчид худалдааны хориг тогтоосноор эдгээр нүгэлт явдлыг дарах ёстой гэсэн үг биш. Түүнчлэн засгийн газрын зүгээс ингэж оролцох нь архи, хар тамхи мэтэд донтохыг үнэхээр дарж чадна гэхийн баталгаа байхгүй бөгөөд ийм үр дүнд хүрч чадлаа ч энэ нь тэр даруй Пандорын хайрцаг онгойгоод дотроос нь архи, хар тамхинаас дутуугүй өөр хортой зүйлс гараад ирэхгүйн баталгаа болж чадахгүй. Эдгээр хорыг хэрэглэх, хэтрүүлэн хэрэглэх нь аюултай гэдгийг мэдсэн хүн биеэ бариад болих аль эсвэл тааруулан хэрэглэхэд хэн ч саад хийхгүй. Иймэрхүү асуудлыг эрүүл ухаантай хүн бүхний хор хөнөөлтэй зүйл гэж зөвшөөрөн хүлээсэн дан ганц архи, хар тамхи, кокаин зэрэгт хамааруулан авч үзэж болохгүй. Энд өөр учир бий. Хэрэв олонх болж буй иргэдээс өөрсдийн амьдрах маяг байдлыг цөөнхдөө тулгах эрх олгосон бол архи, хар тамхи, кокаин зэрэг хор хэрэглэхийг хориглосон төдийгөөр хязгаарлаж болохгүй. Эдгээр хорыг хориглох нь зөв юм бол бас никотин, кофеин зэрэг тиймэрхүү бодисыг хориглох нь зүйтэй юм биш үү? Ерөөсөө ямар хоол хүнс хэрэглэж болох вэ, хор хөнөөлтэй ямар зүйлсийг хэрэглэж болохгүй вэ гэдгийг төрөөс тодорхойлон зааж өгвөл яасан юм бэ? Биеийн тамир, спортод олон хүн хэр чадлаасаа илүү ихийг хийх хүсэл сонирхолтой байдаг. Үүнд ч гэсэн төр хажуунаас нь оролцвол яасан юм бэ? Эр эмийн явдалд хир хэмжээг хэрхэн тааруулахыг мэдэх хүн цөөн. Нас харьж яваа хүмүүс ерөөсөө иймэрхүү цэнгэлд хэт автахыг цээрлэх юм уу ядахдаа хир тааруу байх ёстойг ойлгох нь муу байдаг бололтой. Энд ч гэсэн төр оролцох ёстой юм биш үү? Садар самууны ном зохиол унших нь энэ бүхнээс ч илүү хортой гэж хэлэх хүн олон гарах биз. Хэвлэл мэдээллээр хүний адгийн муу авьяасыг өдөөн өөгшүүлж, хүний сэтгэлийг завхруулан ялзруулах бололцоо олгох хэрэг байна уу? Садар самууны кино зураг, завхай зайдан жүжиг гэх мэт ёс суртахууныг алдагдуулж уруу татдаг зүйлс үзүүлэхийг хориглох нь зүйтэй юм биш үү? Бас социологийн худал хуурмаг сургаал дэлгэрүүлэх нь хүн ардад нэгэн адил хөнөөлтэй юм биш үү? Иргэний болон бусад улс орны эсрэг дайныг хатган өдөөхийг зөвшөөрч болох уу? Эвгүй муухай элэглэсэн зохиол бичих, Эзэн тэнгэрийг хараан зүхсэн үг хэлэх зэргээр Ертөнцийн Эзэн, бурхан шашныг хүндэтгэх сэтгэлийг муучлан доромжлохыг зөвшөөрч болох уу? Харж байгаа биз дээ? Бид амьдралын хэв маягт хамаарах ямарваа асуудалд төр хөндлөнгөөс оролцох ёсгүй гэсэн зарчмаас татгалзах юм бол бүр аахар шаахар зүйлийг хүртэл зохицуулах, хязгаарлах хэрэгтэй болж байна. Хүний хувийн эрх чөлөө байхгүй болж байна. Хүн нийгмийнхээ боол болж, олонхийн шаардлагад захирагдах үүрэгтэй болж байна. Засгийн эрх барьж байгаа хорон санаат хүмүүс ийм эрх мэдлийг ямар янзаар урвуулан ашиглаж болохыг бүү мэд. Хамгийн сайхан хүмүүст ч гэсэн ийм эрх мэдэл олгох юм бол энэ дэлхий оюун санааны оршуулгын газар болж хувирахсан. Цөөнх олонхийн эрхэмлэл, дадал заншлаас ухарч, шинийг санаачилж үлгэр жишээ үзүүлэн шинэ сэргэг зүйлээ хүлээн авахад хүргэж байсны үр дүнд хүн төрөлхтөн хөгжил дэвшилд хүрч байлаа. Олонхи нь цөөнхдөө юун тухай хэрхэн бодох ёстой вэ, юу уншиж, юу хийх ёстой вэ гэдгийг тулган тушаасаар байх юм бол хөгжил дэвшлийг эгнэгт эцэс болгоно гэсэн үг. Мансуурах дон хийгээд “хортой” ном зохиолын эсрэг тэмцэл хоёр бол огт өөр зүйлс гэж мэтгэх хэрэггүй. Эдгээрийн ганц ялгаа гэвэл мансуурах бодис хэрэглэхийг хориглох явдлыг талархан зөвшөөрөх хүмүүсийн зарим нь “хортой” ном зохиолыг хориглохыг зөвшөөрөхгүйд байх биз. АНУ-д согтууруулах ундааны зүйл үйлдвэрлэх, худалдахыг хориглосон хууль гарсны дараа методист (англикан сүм хийдийн дэг журмыг нарийн нямбай баримтлахыг шаарддаг шашны бүлэглэл. Монгол редакци), шашны тулгуур үзэлтэн нар хувьслын онолыг дарахын төлөөх тэмцэлд босч, хэд хэдэн муж улсад дарвинизмыг сургуулийн хөтөлбөрөөс хасуулж чадсан байна. Зөвлөлт Орос улсад өөрийн санал бодлыг аливаа нэг хэлбэрээр чөлөөтэй илэрхийлэхийг нухчин дардаг. Ямар нэг ном хэвлэх үү, үгүй юу гэдэг нь эрдэм боловсролгүй, хүмүүжилгүй хэдэн хэнхэг хүний үзэмжээс шалтгаална. Манай үеийнхэн өөрсдийнх нь хувьд хичнээн таалагдсан зүйл байсан ч засгийн газраас хориглосон бол уг хоригт захирагдахад бэлэн байдаг нь тэдний сэтгэлд тушаалыг дагах боолын үзэл санаа хичнээн гүнзгий шингэснийг харуулж байна. Дуулгавартай албат жинхэнэ иргэн болж хувирахын тулд олон жил өөрийгөө боловсруулах хэрэгтэй. Эрх чөлөөт хүн эх орон нэгтний нь амьдрал байдал, ажил үйл өөрийн нь зөв гэж үздэгтэй таарахгүй байсан ч хүлцэн эвлэрч сурах ёстой. Хүн нэг л юм санаанд нь таарахгүй бол цагдаа дууддаг муу зангаа орхих ёстой. Шүтэн бишрэх эрх чөлөө Либерализмын анхаарах зүйлс энэ хорвоогийн амьдрал, эрмэлзлэл байдаг. Энд шашин шүтлэг хамаардаггүй. Ингэхлээр либерализм, шашин хоёр хоорондоо хавиралдахгүй зэрэгцэн оршиж болохсон. Либерализм, шашин хоёр нэг нэгийгээ үл тоомсорлох болсон нь либерализмын буруу биш. Либерализм өөрийн хүрээний хил хязгаарыг даваагүй, шашин шүтлэгийн юм уу метафизик онолын эзэмшилд цөмрөн ороогүй билээ. Хэдий тийм боловч либерализм хүний хойт нас төдийгүй, энэ насныхаа аж төрөлд хандах байдлыг өөрийн үзэл санаанд зохицуулах эрх эдлэхийг санаархдаг улс төрийн хүчний хувьд шашинтай мөргөлдсөн юм. Чухам энд тулалдаанд орох жагсаал юугаа цэгцлэх хэрэгтэй болсон юм. Энэ зөрчил мөргөлдөөнд либерализм шийдвэртэй ялан дийлсэн учир сүи хийд мянган жилийн турш баримталж ирсэн шаардлагаасаа эгнэгт татгалзахад хүрсэн билээ. Тэрс үзэлтнийг түүдэг дээр шатаах, шашны шүүхээр эрүүдэн тамлах, шашны дайн хийх, энэ бүхэн өнөөдөр түүх болон улирч өнгөрөв. Урьдын цагт шашны зан үйлийг өөрсдийн зөв гэж үзсэнээр гүйцэтгэж байгаа хүмүүсийг шүүхийн хариуцлагад татаж, шоронд хорьж, тарчилган зовоож, түүдэг дээр шатааж байсан гэхэд одоо хэн ч ойлгохгүй. Гэхдээ ad majorem Dei gloriam <латинаар- Эзэн Тэнгэрийн ялгуусан алдрын төлөө> түүдэг гал дээр шатаахаа больсон ч шашныхны гаргадаг үл эвлэрэх хандлага нь одоо хэр байсаар байна. Либерализм аливаа эвлэршгүй байдалд мөн өөрөө эвлэршгүй хандах ёстой. Тайван амгалан хамтран ажиллахыг бүх хүмүүсийн нийгмийн хувьслын зорилго гэж үзвэл санваартан, хэнээтэн хэн бүхэнд амгалан байдлыг алдагдуулах бололцоо олгож болохгүй. Либерализм аливаа шашин шүтлэг, метафизик сургаалд хүлцэнгүй ханддаг нь эдгээр “эрхэм дээд” зүйлийг тоомсорлодоггүйнх биш, харин нийгмийн доторх амар амгаланг сахих нь бүхнээс илүү зүйл гэж итгэдгийнх юм. Үүний тулд бүх үзэл бодол, шашин, шашны бүлэгт хүлцэнгүй хандах шаардлагатай учир тэдгээрийг хүлцэшгүй зан байдал гаргахад зохих хүрээ хязгаартаа эргэж орохыг уриалах ёстой болдог. Энх тайвнаар хамтран ажиллахад үндэслэсэн олон нийтийн байгууллагад залуучуудын хүмүүжил, боловсролд сүм хийдийнхэн онц эрх эдлэх гэж санаархах явдал байж болохгүй. Сүсэгтэн нараас сүм хийдэд сайн дураараа өргөн барьж байгаа юм бүхнийг өгч болно, өгөх ч ёстой. Мөн шашинтай ямар нэг холбоотой байхыг хүсдэггүй хүмүүсийн талаар сүм хийдийнхэн ямар нэг хавчин гадуурхсан арга хэмжээ авахыг зөвшөөрч болохгүй. Либерализмын эдгээр зарчмыг янз бүрийн сүсэгтнүүдийн зарим хэсэг дайсагнан үзэх болсны учрыг ойлгоход хэцүү байна. Хэрэв тухайн шашинд сургаал номлолоо хүчээр юм уу улсаас түүний мэдэлд олгосон эрхийн дагуу тулгахыг зөвшөөрөхгүй байгаа бол энэ нь бусад шашин, бүлгүүд хүмүүсийг өөрийн сурталд албадан оруулахаас уг шашныг хамгаалж буй хэрэг. Либерализм нэг гараараа шашнаас салгаж авсан юмаа нөгөө гараараа буцаан өгч байна. Либерализм шашнаас түүний үйл ажиллагааны хүрээнд хамаарах юу ч булааж аваагүйг шашны улайрсан үзэлтнүүд хүртэл зөвшөөрөн хүлээж байна. Давуу байдал олж авсан шашин, шашны бүлэглэл тэрс үзэлтнүүдээ хавчин гадуурхаж, тэднийг өөрийн шашинд хүлцэнгүй байхыг шаардаж болох юм. Гэхдээ хүлцэнгүй байх энэ шаардлага нь хүлцэнгүй хандлагын тухай либерал шаардлагатай огт хамаагүй юм. Либерализм зөрчилтэйдөө бус, харин хүлцэнгүй хандах явдал нь түүний зарчим юм. Тэр ч байтугай либерализм илт утгагүй сургаал, буруу номтны утгагүйдэл, хүүхдэрхүү гэнэн сүсэг бишрэлд ххүртэл хүлцэнгүй хандахыг шаарддаг. Либерализм нийгэмд хор хөнөөлтэй гэж үздэг номлол, үзэл бодол хийгээд тэр ч байтугай өөрийн цуцалтгүй тэмцдэг хөдөлгөөнд хүлцэнгүй хандахыг шаарддаг. Либерализм хүлцэнгүй хандвал зохих номлолын агуулгыг бодсондоо бус, гагцхүү хүлцэнгүй хандах нь нийгмийн амар амгалан байх нөхцлийг бүрдүүлэн хамгаалж чадна гэдгийг ухамсарлаад ингэдэг юм. Нийгмийн энх амгалан байдлыг сахин хамгаалахгүй бол хүн төрөлхтөн аль хэдийн улиран өнгөрсөн олон зуун жилийн өмнөх зэрлэг бүдүүлэг, үгээгүү ядуу байдалд эргэж ороход хүрнэ. Либерализм утга учиргүй, тэнэг мунхаг, буруу ташаа, хор хөнөөлтэй зүйлийн эсрэг хар муйхар хүч, мөрдлөг хавчлагаар тэмцдэггүй, оюун ухааны зэвсгээр тэмцдэг билээ.